Ngày nay, nhiều nơi chuyện ăn Tết và chơi Tết có lẽ không còn quá đỗi háo hức như xưa. Thế nhưng ở Huế, nơi mà nền nếp gia phong và mọi lễ nghi truyền thống vẫn được gìn giữ một cách nghiêm cẩn thì phong vị Tết dường như vẫn giữ được vẹn nguyên như trước.

Ngày nay, nhiều nơi chuyện ăn Tết và chơi Tết có lẽ không còn quá đỗi háo hức như xưa. Thế nhưng ở Huế, nơi mà nền nếp gia phong và mọi lễ nghi truyền thống vẫn được gìn giữ một cách nghiêm cẩn thì phong vị Tết dường như vẫn giữ được vẹn nguyên như trước. 

Ngày xưa, theo lệ, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, khi trong cung vua làm lễ thượng nêu xong thì dân chúng ở ngoài thành mới bắt đầu được làm các nghi lễ đón Tết. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Cũng giống như các địa phương khác, từ ngày 23 tháng Chạp trở đi, không khí đón Tết Nguyên đán ở Huế cũng bắt đầu chộn rộn. Các chợ hoa Tết trước Phu Văn Lâu, Thương Bạc, Nhà văn hóa Trung tâm bắt đầu rực rỡ sắc mai vàng, thược dược, vạn thọ, cúc đại đóa… Những năm gần đây lại có thêm cả sắc đào hồng phương Bắc nên không khí Tết cũng hồng nhuận hơn. 

Các khu chợ lớn như Đông Ba, An Cựu, Tây Lộc, chợ Xép… bông, chuối, vàng mã và hàng Tết không thiếu thứ gì, kẻ bán người mua tấp nập vui không kể xiết. Mấy lò bánh chưng ở đường Nhật Lệ cũng đỏ lửa suốt ngày đêm.

Ngày Tết, ngoài các thứ bánh mứt khác, người Huế nhà nào cũng làm bánh chưng, bánh tét và mứt gừng. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Vui nhất có lẽ là lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp. Không giống như ngoài Bắc người ta thường mua cá chép đỏ để cúng phóng sinh, dân Huế lại bày cỗ cúng rất chu đáo. Nhà nào cũng biện ba mâm cỗ cúng, lớn nhỏ tùy vào gia cảnh, một mâm trong ban thờ để dâng gia tiên, một mâm ở bếp để cúng ông Táo và một mâm bày ngoài trời để cúng cho những vong hồn không nơi hương khói thờ phụng. Vì vậy, vào ngày ấy khắp các nẻo đường ở Huế đâu đâu cũng ngát thơm mùi nhang trầm và đỏ rực ánh lửa hóa vàng ở trước cổng của mỗi ngôi nhà. 

Càng gần đến ngày Tết người Huế đi chợ sắm Tết càng đông. Mạ (mẹ) tôi năm nào cũng vậy, cứ tầm 25 tới 27 tháng Chạp dù có bận gì cũng lo thu vén đi mua mấy nải chuối, vài cân gừng tươi, chục ký nếp thơm, dăm mớ kiệu, đôi ký thịt heo, thịt bò và cả một con gà. Chuối thì phải lựa nải thật to, thật tươi, thật đẹp, đắt mấy cũng mua, mà phải là chuối quản, giống chuối ta quả ngắn, tròn và mập, chứ không dùng chuối tiêu như ngoài Bắc vì dân Huế kiêng dùng chuối tiêu để cúng. Gừng thì để ngào mứt, kiệu và gân bò thì để làm món gân kiệu cho mấy cha con đãi khách uống rượu mấy ngày Tết, còn thịt heo, bò, gà, rau củ… thì vừa để làm lễ cúng vừa ăn dần trong mấy ngày Tết khi chợ búa chưa mở bán.

Nghề làm hoa giấy Thanh Tiên, loại hoa Tết truyền thống của người Huế. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Các nhà khác có người khéo tay còn làm đủ thứ món như: nem, tré, dưa món, bánh in, bánh thuẫn, chè xanh đánh, chè khoai tía, cóc dầm, me dầm, mứt bí, mứt khoai… thôi thì đủ cả, chả thiếu món gì. 

Ngày nay bánh mứt, hoa quả chả thiếu gì nhưng mạ tôi và hầu như các bà các chị ở Huế vẫn chọn cách tự làm. Ngày 28 hoặc 29 Tết, cha tôi lo nồi bánh chưng bánh tét, mạ tôi ngào mứt, cô em út của tôi thì lo cắm bông lên mấy bàn thờ, còn tôi phận trưởng được giao bao sái các ban thờ trong ngoài phải tươm tất. 

Buổi tối, bên bếp lửa hồng của nồi bánh chưng, mạ tôi cẩn thận bắc cái lò than để ngào mứt. Có năm trời mưa lạnh, mấy anh em tôi ngồi co ro bên bếp lửa ngó mạ ngào mứt mà nhớ mãi cái mùi củi cháy thơm nồng, mùi mứt gừng thơm ngào ngạt và cả cái mùi áo len ngai ngái, thơm thơm mùi dầu tràm của mạ quyện lấy nhau ấm áp, gần gụi đến khó quên.

Sắc xuân trên thành phố Huế. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Cái sự cúng kiếng ba ngày Tết của người Huế cũng thực sự cầu kì. Không nói đâu xa, ngay như nhà tôi, tuy đã giản lược đi nhiều nhưng trong ba ngày Tết, từ mùng một đến mùng ba, ngày nào cũng ba bữa cúng. Lễ không cần nhiều, có gì cúng nấy, sáng cúng, trưa cúng, chiều cúng. Mỗi lần cúng cha tôi lại cẩn thận khăn đóng áo dài, rửa tay, súc miệng, kính cẩn dâng hương, rót rượu, rót trà. Mỗi lúc như thế ông thường bắt anh em chúng tôi đứng cạnh để nghe ông hướng dẫn, giảng giải. Nghe riết rồi cũng quen, cũng biết thêm đôi chút về tục cúng lễ của các cụ xưa. 

Tết ở dân gian đã đành là vậy, Huế còn có cả lệ Tết trong cung đình. Những năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phục dựng tổ chức nhiều nghi lễ Tết hoàng cung, phần để phục vụ du khách, phần phục vụ cho công tác phục dựng bảo tồn các nghi lễ xưa trong cung cấm vốn đã bị mai một từ lâu. Các nghi lễ được phục dựng, tổ chức rất công phu và bài bản nên thu hút rất đông người đến xem, giúp cho người dân và du khách biết thêm một phần về bí mật đời sống hoàng cung xưa. Trong số các lễ ấy có lễ thướng tiêu, lễ ban sóc cùng nhiều trò chơi cung đình thú vị như thả thơ, bài vụ, đầu hồ, xăm hường…

Không khí ngày Tết trong hoàng cung. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Lại nói về lễ thướng tiêu trong cung. Ngay từ tờ mờ sáng 23 tháng Chạp, khi sương còn giăng kín mặt thành, ngoài cửa Hiển Nhơn mọi người đã tề tựu đông đủ. Phía trước là đội nhạc lễ trống chiêng tề chỉnh, tiếp theo sau có mấy viên quan mình mặc áo thụng xanh đỏ, đầu đội mũ cánh chuồn. Sau cùng là hàng lính cấm vệ quân mặc áo chẽn vàng đỏ, đầu đội nón dấu, chân quấn xà cạp cùng nhau vác một cây tre to dài áng chừng hơn cả chục thước, đầu ngọn tre còn để nguyên túm lá có buộc cái lồng đèn bánh ú và lá cờ nhỏ hình tam giác. 

Áng chừng đến giờ tốt, chiêng trống nổi lên, đoàn rước cây nêu tiến vô Đại Nội, khí thế rất trang nghiêm, hùng dũng. Đoàn đi mãi một lúc lâu thì vô tới Thế Miếu, nơi thờ các vị vua nhà Nguyễn. Nơi bãi cỏ trước sân Thế Miếu một hương án đã bày sẵn, khói hương nghi ngút. Bên hương án, các vị chức sắc mình vận áo lễ kính cẩn dân hương. Lễ xong thì đến giờ thướng tiêu. Cả chục người hò reo, kẻ đẩy người kéo một lúc sau thì dựng được cây nêu đứng thẳng giữa sân. Khi ngọn nêu cất cao tung bay trong gió ai nấy đều hân hoan phấn khởi. Vậy là Tết đã chính thức về nơi cung cấm. 

Ngoài lễ thướng tiêu còn có nhiều nghi lễ mùa xuân độc đáo khác như: lễ đổi gác, lễ tuần hành bảo vệ cấm cung, lễ hát chúc mừng vua, hoàng hậu… Ấn tượng nhất có lẽ là lễ đổi gác và tuần hành bảo vệ cấm cung. Ngay trước cửa Ngọ Môn, đội cấm vệ quân hàng ngũ chỉnh tề, gươm giáo tuốt trần, khí thế hùng dũng. Đi cùng với đó bao giờ cũng có đội nhạc lễ lo việc cử hành những bản nhạc lễ náo nhiệt.

Xuân trong triều nội. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Đến giờ đổi gác, viên quản đội mình khoác cẩm bào, tay cầm kiếm tuốt trần chỉ thẳng lên trời cao hô to một tiếng: “Nhập nội”. Sau tiếng hô, đoàn lính rầm rập tiến vào thành qua lối cổng hông, vì cổng giữa chỉ dành cho vua. Nhìn đoàn cấm vệ quân hùng dũng tiến qua cổng thành cờ xí ngợp trời, chiêng trống lừng vang, ai nấy đứng xem đều tỏ vẻ thích thú xen lẫn kinh ngạc, nhất là mấy vị khách người ngoại quốc. 

Đoàn lính cứ thế diễu đi quanh điện Thái Hòa, vừa để cho khách tham quan, vừa ý chừng như đang diễn lại cái cảnh lính cấm vệ quân đang tuần hành bảo vệ thiên tử vui xuân như cách đây mấy trăm năm về trước. 

Theo sử sách và người xưa kể lại thì nghi lễ ngày xuân trong cung cấm triều Nguyễn còn rất nhiều chuyện lạ. TS Phan Thanh Hải, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Tp. Huế, cho biết thời Nguyễn các hoạt động lễ tiết trước và sau Tết Nguyên đán luôn được tổ chức rất trang trọng và chu đáo. Các nghi lễ thường có những đặc trưng riêng, được nâng lên thành điển lệ, nên thường nặng về phần lễ mà nhẹ về phần hội. Đây là điều khác với nghi lễ mùa xuân ở ngoài dân gian, thường chú trọng phần hội hơn phần lễ vì cốt để cho dân chúng có dịp được thỏa thích vui chơi sau một năm làm ăn vất vả.

Du xuân thành nội. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Ngoài các nghi lễ, yến tiệc ngày xuân trong cung vua cũng rất xa hoa, cầu kì. Nguyên vật liệu ẩm thực trong hoàng cung được cung cấp từ 3 nguồn chính, đó là mua từ chợ ở kinh đô hay các vùng lân cận, do các địa phương cống nạp và mua từ nước ngoài. Ví dụ, thóc gạo ở Gia Định; thóc nếp ở Bắc Thành; ý dĩ ở Quảng Trị; yến sào ở Gia Định, Quảng Nam; gân hươu ở Phú Yên, An Giang, Gia Định, Bình Thuận, Khánh Hòa; vây cá ở Hà Tiên, Gia Định, Bình Thuận, Phú Yên; hải sâm ở Hà Tiên, Phú Yên; các loại trà thì ở Hà Nội, Quảng Ngãi, Quảng Nam…

Trò chơi ngày Tết. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Theo lẽ thường người ta thường nghĩ ngày Tết các bậc vua chúa bao giờ cũng bày ra nhiều thứ nghi lễ, tiệc tùng, hát xướng hoan ca để thỏa cái thú vui của mình. Thế nhưng có những vị vua nhà Nguyễn đã biết từ bỏ cái thú vui riêng để lo cho dân. Ví như năm Tự Đức thứ 2, gặp năm thiên tai, vua ra chỉ dụ: “Kỳ giao tiết thu đông năm nay các địa phương bị chướng khí hoành hành gây bệnh, trẫm tâm niệm thương dân bị tai ương ngày đêm thao thức, đã xuống dụ cấp thuốc điều trị, thiết đàn cầu đảo, trước mắt đã đã tạm yên, mà trẫm vẫn đương không quên tỉnh sát răn mình. Nay tết Nguyên đán lại gặp trùng tượng này, việc cảnh thận là nghĩa đương nhiên, sao dám coi thường mà bỏ tu tỉnh. Ngày mùng 1 Tết tháng Giêng năm nay các khoản triều hạ yến thải đều tạm dừng để tỏ lòng với trời…, ngày mùng 2 trẫm thân suất thần liêu tới cung Gia Thọ bái mừng. Hoàng thân và bách quan vẫn chuẩn vào ngày này đến điện Cần Chính chầu hầu tham bái để cùng lo hoạn nạn. Các địa phương ngoài kinh chuẩn vào ngày này tại Vọng Cung hành lễ vọng bái…” (Châu bản Tự Đức tập 11, tờ 385 - 386).

Ngày Tết người dân và du khách đi chùa Từ Hiếu treo thẻ cầu bình an và may mắn. Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam 

Ngày xuân nói đến phong vị Tết truyền thống của người Huế và nhắc lại đôi chút chuyện Tết hoàng cung triều Nguyễn xưa để gợi lại cái không khí Tết truyền thống của Cố đô nay may sao vẫn còn giữ được. Nhắc chuyện xưa, ngẫm chuyện nay, ai cũng muốn người làm quan thời nào cũng phải biết “lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ”. Ấy mới là phúc ấm của muôn dân./.

• Bài, ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/phong-vi-tet-co-do-428076.html