Qua khảo sát 113 cơ sở trọng điểm tại 23 đầu mối lớn, trong đó có 3 trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu là Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, hệ thống hiện có gần 1.200 nhân lực chuyên trách, hơn 5.500 công bố khoa học trong 5 năm và 622 hợp đồng dịch vụ, chuyển giao. Tuy nhiên, hệ thống đang bộc lộ nhiều bất cập như hạ tầng manh mún; nhiều đơn vị sở hữu thiết bị đơn lẻ nhưng thiếu sự đồng bộ trong toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo mẫu đến thử nghiệm, đo kiểm, kiểm định, chứng nhận và sản xuất thử...

Đối với 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong giai đoạn 2000-2013 với tổng nguồn vốn hơn 966 tỷ đồng, hiện có tới 78% thiết bị đã có tuổi đời trên 10 năm, phần lớn lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ. Hiệu quả khai thác chưa đáp ứng yêu cầu. Phần lớn cơ sở được khảo sát báo cáo công suất khai thác trên 80% nhưng có khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa hiệu quả do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và thiếu kết nối với nhu cầu đặt hàng của thị trường.

Qua tổng kết thực tiễn, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định 4 điểm nghẽn chính. Đó là, đầu tư còn phân tán theo cơ quan chủ quản, chương trình và dự án; cơ chế tài chính còn chú trọng vốn đầu tư ban đầu, chưa tính đầy đủ chi phí vận hành trong toàn bộ vòng đời của phòng thí nghiệm; mô hình quản trị và nhân lực vận hành chưa đồng đều; việc khai thác, chia sẻ và sử dụng chung hạ tầng còn hạn chế.

Trên cơ sở nhận diện các hạn chế, Bộ Khoa học và Công nghệ tham mưu Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026 phê duyệt Đề án “Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược".

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng cấp, đầu tư mới và đưa vào vận hành tối thiểu 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm; đồng thời xác lập nguyên tắc lựa chọn đầu tư, quản trị dùng chung và đánh giá theo kết quả đầu ra. Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành kế hoạch triển khai tại Quyết định số 3805/QĐ-BKHCN ngày 16/9/2026; xây dựng Thông tư về đánh giá, lựa chọn xây dựng các phòng thí nghiệm (dự kiến ban hành trong tháng 10/2026). Bộ cũng dự kiến xây dựng bộ chỉ số đánh giá, cơ chế vận hành dùng chung và nền tảng số kết nối hệ thống vào đầu năm 2027, tích hợp thông tin về hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm trên phạm vi cả nước.

Đề xuất một số giải pháp thời gian tới, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh: “Quan điểm xuyên suốt là chuyển trọng tâm từ đầu tư phòng thí nghiệm, thiết bị đơn lẻ sang phát triển năng lực nghiên cứu, thử nghiệm theo vòng đời, kết nối dùng chung và đánh giá bằng kết quả đầu ra”.

Phát biểu tại cuộc họp, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy cho rằng, về cơ bản không thiếu các đề án ở cấp Chính phủ về phát triển hệ thống phòng thí nghiệm và năng lực nghiên cứu; vấn đề lớn nhất hiện nay là tốc độ triển khai, nhất là các đề án đã được Chính phủ phê duyệt.

Theo ông Bùi Thế Duy, việc đầu tư lại tổng thể hệ thống phòng thí nghiệm đòi hỏi nguồn lực rất lớn, do đó cần xác định rõ thứ tự ưu tiên; trong đó, hạ tầng phục vụ nghiên cứu cơ bản cần được xem là một trong những ưu tiên của đầu tư nhà nước. Nhiệm vụ quan trọng trước mắt là đẩy nhanh tiến độ các đề án đã được Chính phủ phê duyệt và các kế hoạch đầu tư công, đồng thời tổ chức lại phương thức vận hành hệ thống phòng thí nghiệm.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, nhu cầu phát triển hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm trong lĩnh vực y tế tập trung vào vaccine thế hệ mới, liệu pháp tế bào và y tế cá thể hóa. Cho rằng các ưu đãi về đất đai, thuế và chính sách chung chưa đủ tạo động lực cho lĩnh vực y tế, ông Đỗ Xuân Tuyên đề xuất cơ chế đặt hàng và ưu tiên thủ tục đăng ký lưu hành đối với sản phẩm mới, tạo động lực trực tiếp hơn để doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển và đưa sản phẩm ra thị trường.

Đại diện Bộ Quốc phòng đề xuất đẩy nhanh phối hợp giữa các cơ quan để sớm triển khai các đề án, dự án đã xác định; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu thuộc phạm vi quản lý, kết nối với hệ thống chung do Bộ Khoa học và Công nghệ điều phối, tránh đầu tư trùng lặp, lãng phí nguồn lực...

*Xây dựng hệ thống hạ tầng nghiên cứu đủ mạnh, sử dụng chung 

Ghi nhận các ý kiến phát biểu tại cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, cơ quan liên quan rà soát, tháo gỡ vướng mắc của thị trường khoa học và công nghệ; nghiên cứu tổ chức kết nối trực tiếp giữa viện, trường với doanh nghiệp để xác định nhu cầu, khả năng cung ứng và cùng giải quyết bài toán đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh.

Phó Thủ tướng yêu cầu tạo sự thay đổi căn bản trong tư duy đầu tư, quản lý hệ thống phòng thí nghiệm, chuyển từ đầu tư riêng lẻ, phân tán sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung, hình thành chuỗi từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm đến sản xuất thử và thương mại hóa. Đồng thời, phải có kế hoạch, lộ trình cụ thể thực hiện mục tiêu đến năm 2030 tại Quyết định số 1483/QĐ-TTg, lựa chọn các dự án cụ thể để tập trung triển khai, kịp thời nhận diện, tháo gỡ vướng mắc phát sinh. Cùng với đầu tư hạ tầng, cần trao quyền tự chủ gắn với trách nhiệm và hiệu quả đầu ra; xây dựng cơ chế mở để viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học và doanh nghiệp thuận lợi tiếp cận, khai thác, sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu minh bạch, hiệu quả.

Cụ thể, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương rà soát, xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực của hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm trên phạm vi cả nước, hoàn thành trong tháng 11/2026. Các bộ, ngành phối hợp chặt chẽ, cung cấp đầy đủ dữ liệu thuộc phạm vi quản lý; Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung nhân lực, đánh giá cụ thể năng lực của từng phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm.

Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính rà soát toàn bộ vướng mắc liên quan đến đầu tư, mua sắm, bảo trì và vận hành phòng thí nghiệm; kịp thời đề xuất giải pháp tháo gỡ triệt để các vướng mắc về cơ chế tài chính. Cơ chế tài chính phải bảo đảm nguồn lực trong toàn bộ vòng đời thiết bị, từ đầu tư ban đầu đến vận hành, bảo trì, sửa chữa, nâng cấp và khai thác, sử dụng, bảo đảm tính khả thi, hiệu quả. Những vấn đề như tính giá dịch vụ, khai thác thiết bị, nguồn kinh phí vận hành phải được xử lý đồng bộ, bảo đảm phòng thí nghiệm sau khi được đầu tư có thể vận hành thực tế.

Cùng với cơ chế tài chính, Phó Thủ tướng yêu cầu khảo sát, đề xuất mô hình quản trị, vận hành các phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm; làm rõ mô hình tổ chức phù hợp với từng loại hình, phân định quyền hạn, trách nhiệm trong quản lý, sử dụng tài sản, tổ chức nhân lực, vận hành, khai thác và chia sẻ, sử dụng chung.

"Cần phân biệt nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng và hoạt động hướng tới thương mại hóa sản phẩm. Cơ chế tài chính và đánh giá đối với nghiên cứu cơ bản không thể áp dụng máy móc theo cách giao kinh phí rồi yêu cầu ngay sản phẩm đầu ra trong từng năm. Tinh thần chung là chuyển nhanh từ chủ trương, đề án sang tổ chức thực hiện; kịp thời nhận diện, tháo gỡ khó khăn, xây dựng hệ thống hạ tầng nghiên cứu đủ mạnh, sử dụng chung hiệu quả", Phó Thủ tướng nhấn mạnh./.