Thời gian qua, công nghiệp vật liệu nước ta đã có bước phát triển quan trọng, nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên, công nghiệp vật liệu Việt Nam vẫn phát triển theo chiều rộng nhiều hơn chiều sâu; có sản lượng nhưng chưa mạnh về chất lượng cao; có tài nguyên nhưng chế biến sâu còn yếu; có ngành quy mô lớn nhưng phát thải cao, tiêu hao nhiều năng lượng và tài nguyên… Điều đó đặt ra yêu cầu Việt Nam cần phải sớm xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu với tầm nhìn dài hạn để đảm bảo phục vụ yêu cầu phát triển kinh tế nhanh, bền vững trong thời kì mới. Và đây cũng chính là nhiệm vụ quan trọng trong việc cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Chiều 21/5/2026, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và một số bộ, ban, ngành Trung ương về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu ở Việt Nam. Ảnh: Thống Nhất – TTXVN 

Nghịch lí giữa "mỏ vàng" tài nguyên

Công nghiệp vật liệu vốn được ví như "xương sống" của mọi nền sản xuất chế tạo. Một quốc gia không làm chủ được vật liệu sẽ mãi rơi vào cái bẫy gia công, lắp ráp ở phần ngọn của chuỗi giá trị toàn cầu. Đối chiếu với Việt Nam, chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý lớn: Tiềm năng địa chất thuộc nhóm hàng đầu thế giới, nhưng nội lực ngành công nghiệp hạ nguồn lại yếu.

Về mặt địa chất, Việt Nam được thiên nhiên ưu ái ban tặng hệ thống khoáng sản có quy mô và giá trị chiến lược cao trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ cao toàn cầu đang bùng nổ.

Theo ước tính của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), trữ lượng đất hiếm của Việt Nam đạt khoảng 22 triệu tấn, đứng thứ hai thế giới (chỉ sau Trung Quốc). Đây là nguồn nguyên liệu không thể thay thế để sản xuất nam châm vĩnh cửu, chip bán dẫn, màn hình công nghệ cao và xe điện.

Trữ lượng bauxite của nước ta đạt khoảng 5,8 tỷ tấn, đứng top đầu thế giới, tập trung chủ yếu ở vùng Tây Nguyên. Nguồn titan dọc bờ biển miền Trung và trữ lượng cát thạch anh (cát trắng) siêu thuần là nền tảng cốt lõi để phát triển ngành công nghiệp thủy tinh cao cấp, pin mặt trời và linh kiện bán dẫn.

Dù sở hữu tiềm năng khổng lồ, bức tranh thực tế của ngành công nghiệp vật liệu nước ta hiện nay vẫn tồn tại những gam màu trầm đáng lo ngại. Ngành đang bộc lộ rõ hạn chế khi phát triển theo chiều rộng nhiều hơn chiều sâu. Chúng ta có sản lượng ở một số phân khúc hạ nguồn, nhưng lại thiếu hụt trầm trọng về chất lượng cao ở phân khúc thượng nguồn.

Tỉnh Lâm Đồng hiện có 34 khu vực quy hoạch mỏ bô xít với tổng diện tích gần 245.000 ha, tổng trữ lượng 5,89 tỷ tấn (chiếm gần 80% trữ lượng cả nước). Hiện, tỉnh đang thu hút đầu tư vào các tổ hợp bô xít Đắk Nông 2, 3, 4, 5 với định hướng chế biến sâu khoáng sản bô xít với tổng mức đầu tư mỗi dự án khoảng 20.000 tỷ đồng. Việc triển khai các dự án được kỳ vọng hiện thực hóa việc Lâm Đồng trở thành trung tâm công nghiệp nhôm quốc gia và thúc đẩy quá trình phát triển mạnh mẽ kinh tế - xã hội địa phương. Trong ảnh: Nhà máy Alumin Nhân Cơ tại Lâm Đồng. Ảnh: TTXVN phát 

Theo các báo cáo đánh giá về chuỗi cung ứng của Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành hàng, hiện nay Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 70% đến hơn 80% nguyên vật liệu đầu vào phục vụ cho các ngành sản xuất xuất khẩu then chốt như điện tử, dệt may, da giày và cơ khí chế tạo. Đáng chú ý, mặc dù năng lực sản xuất thép xây dựng của nước ta đã vươn lên đứng đầu khu vực Đông Nam Á, nhưng chúng ta vẫn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu ở phân khúc thép chế tạo, thép hợp kim đặc chủng và các dòng thép tấm cán nóng chất lượng cao phục vụ công nghiệp đóng tàu hay chế tạo ô tô.

Đối với các ngành công nghệ tương lai, Việt Nam đang là điểm đến của hàng loạt tập đoàn bán dẫn và điện tử lớn, nhưng toàn bộ vật liệu then chốt như vật liệu bán dẫn, hóa chất điện tử, khí siêu sạch, vật liệu pin, polymer kỹ thuật cao... đều phải nhập khẩu gần như hoàn toàn. Doanh nghiệp trong nước hầu như không thể chen chân vào chuỗi cung ứng phức tạp này vì không làm chủ được công nghệ tinh luyện và chế biến sâu. Tài nguyên thô bauxite hay đất hiếm của chúng ta chủ yếu vẫn dừng lại ở mức khai thác tinh quặng, xuất khẩu thô với giá trị thấp, sau đó lại nhập khẩu thành phẩm ngược trở lại với giá cao gấp hàng chục, hàng trăm lần.

Hoạt động khai thác và sản xuất bô xít tại Nhà máy Alumin Nhân Cơ ở Lâm Đồng. Ảnh: TTXVN phát  

Bên cạnh đó, một số ngành vật liệu truyền thống có quy mô lớn như xi măng, hóa chất cơ bản, phân bón lại đang đứng trước áp lực lớn về môi trường. Các ngành này đang tiêu hao quá nhiều năng lượng, tài nguyên và phát thải carbon cao, đi ngược lại xu thế chuyển dịch xanh của dòng chảy thương mại quốc tế. Sự liên kết giữa các dự án FDI lớn với khối doanh nghiệp nội địa vẫn còn lỏng lẻo, khiến hoạt động chuyển giao công nghệ diễn ra chậm chạp.

Hóa giải điểm nghẽn – định hướng phát triển công nghiệp vật liệu trong thời kì mới

Để đưa nước ta thoát khỏi vị thế "gia công" và xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ, việc tái cấu trúc toàn diện ngành công nghiệp vật liệu không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu sống còn.

Tại buổi làm việc với Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương cùng các bộ, ban, ngành liên quan vào ngày 21/5 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã trực tiếp chủ trì và đưa ra những chỉ đạo mang tính bước ngoặt, vạch rõ định hướng chiến lược cho công nghiệp vật liệu Việt Nam trong kỉ nguyên mới.

Nhìn nhận một cách tổng thể và trực diện vào bài toán nội lực quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam không thiếu tài nguyên, cái chúng ta thiếu là một chiến lược tiếp cận đúng tầm.

Người đứng đầu Đảng và Nhà nước chỉ rõ: “Phải phát triển bền vững, tự chủ, có năng lực cạnh tranh quốc tế; tăng sử dụng vật liệu xanh, sạch, tiết kiệm năng lượng, tiết kiệm tài nguyên, vật liệu thay thế, vật liệu tái chế, giảm phát thải.”.

Đồng thời, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh tầm quan trọng mang tính nền tảng của ngành này đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tự chủ kinh tế của đất nước. Do đó, trong chiến lược phát triển thời gian tới, các cơ quan chức năng phải đánh giá thật kỹ lưỡng để "lựa chọn đúng trọng tâm, đúng lộ trình, đúng cơ chế hỗ trợ", nhằm chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy khai thác thô sang công nghiệp chế biến sâu, làm chủ công nghệ nguồn.

Khai trường khai thác than của Công ty Than Khánh Hòa (Thái Nguyên). Ảnh: Trọng Đạt – TTXVN 

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tập trung rà soát, xác định đúng các nhóm vật liệu ưu tiên, tránh dàn trải. Trước mắt, có thể lựa chọn 5 nhóm ưu tiên: vật liệu đất hiếm; vật liệu bán dẫn; vật liệu cho pin và lưu trữ năng lượng; vật liệu mới; vật liệu xây dựng thế hệ mới. Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tự chủ kinh tế; cần được đánh giá kỹ trong Chiến lược để lựa chọn đúng trọng tâm, đúng lộ trình, đúng cơ chế hỗ trợ.

Để hiện thực hóa quan điểm chỉ đạo này, chúng ta cần phải có những giải pháp đồng bộ. Thứ nhất là đột phá cơ chế chính sách, thu hút dòng vốn đầu tư "đúng và trúng". Nhà nước cần xây dựng một hành lang pháp lý vượt trội, tách biệt cơ chế ưu đãi cho ngành công nghiệp vật liệu thượng nguồn (như tinh luyện đất hiếm, luyện kim đặc chủng) ra khỏi các ngành công nghiệp thông thường. Phải chuyển dịch dòng vốn FDI từ các dự án lắp ráp đơn thuần sang các dự án cam kết đầu tư trung tâm R&D (Nghiên cứu và Phát triển) vật liệu tại Việt Nam. Đồng thời, cần có các gói tín dụng ưu đãi dài hạn từ Chính phủ để hỗ trợ các tập đoàn công nghiệp lớn của tư nhân và nhà nước đầu tư vào các tổ hợp tinh luyện khoáng sản quy mô lớn, hiện đại.

Thứ hai là lấy khoa học công nghệ làm bệ đỡ, đẩy mạnh thương mại hóa nghiên cứu. Ngành công nghiệp vật liệu không thể phát triển nếu thiếu đi hàm lượng chất xám cao. Cần hình thành các liên minh chặt chẽ giữa các Viện nghiên cứu (như Viện Khoa học vật liệu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) với các doanh nghiệp đầu tàu. Thay vì các đề tài nghiên cứu cất ngăn kéo, dòng vốn đầu tư công của Nhà nước cần ưu tiên tài trợ trực tiếp cho các dự án thử nghiệm có khả năng thương mại hóa ngay, tập trung vào các lĩnh vực mới như: vật liệu bán dẫn, linh kiện điện tử, vật liệu pin năng lượng tái tạo, vật liệu y sinh và vật liệu composite kỹ thuật cao.

Nhiều ngành sản xuất như dệt may, giấy, chế biến gỗ... có nhu cầu rất lớn về nguyên liệu sản xuất. Ảnh: TTXVN 

Thứ ba là chuyển dịch cấu trúc sang "vật liệu xanh và tuần hoàn". Đây không chỉ là giải pháp thực thi cam kết quốc tế Net Zero mà còn là tấm hộ chiếu để hàng hóa Việt Nam bước ra thế giới. Cần ban hành các bộ tiêu chuẩn nghiêm ngặt về tiêu hao năng lượng và phát thải đối với các ngành xi măng, thép, hóa chất; đồng thời áp dụng cơ chế thưởng/phạt thuế rõ ràng để khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi sang công nghệ hydro xanh, tận dụng tối đa phế thải công nghiệp (như xỉ thép, tro xỉ nhiệt điện) để tái chế thành vật liệu xây dựng xanh.

Đặc biệt, theo như quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chúng ta phải xây dựng cho được danh mục vật liệu chiến lược quốc gia, bản đồ phụ thuộc nhập khẩu, bản đồ năng lực trong nước và danh mục nhiệm vụ, dự án trọng điểm. Các cấp ủy, tổ chức đảng phải lãnh đạo rà soát tiềm năng, trữ lượng, hiện trạng khai thác, công nghệ chế biến, rủi ro môi trường và khả năng hình thành chuỗi giá trị đối với đất hiếm, bauxite, titan, vonfram, graphit, cát trắng, đá vôi và các khoáng sản quan trọng khác. Mục tiêu là không thất thoát tài nguyên, không xuất thô, không khai thác bằng mọi giá, không đánh đổi môi trường; đồng thời không để nguồn lực nằm im vì thiếu chính sách, công nghệ hoặc phối hợp.

Tập đoàn Hòa Phát áp dụng công nghệ tiên tiến của Châu Âu để sản xuất ray đường sắt và thép đặc biệt. Ảnh: TTXVN phát 

Nhìn lại lịch sử phát triển của các cường quốc công nghiệp như Nhật Bản, Hàn Quốc hay gần đây là Trung Quốc, điểm chung của các nước đều là việc sở hữu một nền công nghiệp vật liệu cực kỳ hùng mạnh và tự chủ. Việt Nam, với nguồn tài nguyên quý giá đang nằm lòng đất và một thế hệ trí tuệ trẻ đầy khát vọng, hoàn toàn có đủ các điều kiện cần để viết nên câu chuyện kỳ tích của riêng mình.

Sự chỉ đạo quyết liệt, kịp thời của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu ở Việt Nam chính là định hướng tư duy chiến lược cho toàn bộ hệ thống kinh tế. Rũ bỏ tư duy bán thô, kiên định con đường công nghệ chuyên sâu, tự chủ và xanh hóa sẽ là chiếc chìa khóa vạn năng giúp công nghiệp vật liệu Việt Nam thoát li khỏi thế bám đuôi, vươn lên trở thành bệ đỡ vững chắc cho một Việt Nam tự cường, thịnh vượng trên bản đồ công nghiệp toàn cầu./.

• Bài: Thanh Hòa - Ảnh: TTXVN

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/phat-trien-cong-nghiep-vat-lieu-viet-nam-bang-the-che-tam-nhin-xanh-va-tu-chu-448629.html