Được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là không gian văn hóa - tâm linh tiêu biểu của Việt Nam. Gắn với sự nghiệp tu hành của Phật Hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308) và Phật giáo Trúc Lâm, di sản hội tụ các giá trị lịch sử, tín ngưỡng và cảnh quan, đồng thời đang được phát huy như một nguồn lực cho hòa bình và phát triển bền vững.

Chùa Đồng (hay Thiên Trúc Tự) tọa lạc trên đỉnh núi Yên Tử ở độ cao 1068m, là ngôi chùa bằng đồng cao nhất Việt Nam và lớn nhất châu Á. Đây là điểm tâm linh cao nhất trong quần thể Yên Tử, nơi thờ Phật Tổ, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương mỗi năm. Ảnh: Minh Đức

"Di sản sống" từ cội nguồn Yên Tử

Hình thành từ thế kỷ XI - XIV, Phật giáo Trúc Lâm đã được các vua Trần  và giới trí thức đương thời sáng tạo như một hệ tư tưởng gắn kết dân tộc. Khởi nguồn từ dãy núi Yên Tử, thiền phái này kết hợp tinh hoa Phật giáo với tín ngưỡng bản địa, hình thành một triết lý sống đề cao hòa hợp, khoan dung và trách nhiệm xã hội.

Khu du lịch tâm linh - sinh thái Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Ninh) được khởi công xây dựng năm 2014 và đưa vào khai thác giai đoạn I năm 2019. Đây là điểm đến cuối cùng trong hành trình Tour du lịch tâm linh theo con đường bộ hành hoằng dương Phật pháp. Ảnh: Việt Hùng/TTXVN

 

Nhấn mạnh ý nghĩa toàn cầu của di sản, ông Jonathan Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, khẳng định: “Quần thể di tích này là minh chứng đặc biệt cho sự ra đời và tiếp nối di sản trường tồn của Phật giáo Trúc Lâm - một truyền thống Thiền tông độc đáo của Việt Nam. Đây không chỉ là những dấu tích của quá khứ, mà là một "di sản sống" - trung tâm sinh động của đời sống tâm linh và sự tiếp nối văn hóa”.

Bảo tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông tại Yên Tử là pho tượng đồng liền khối lớn nhất châu Á, khánh thành năm 2013, nằm ở độ cao 912m. Tượng cao 15m, nặng hơn 138 tấn, khắc họa vua Trần Nhân Tông - người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm - trong tư thế ngồi thiền trên bệ đá. Ảnh: Minh Đức

Phật tử phái Trúc Lâm hành lễ tại Bảo tháp chùa Hoa Yên ở Yên Tử. Ảnh: Thông Thiện/Báo ảnh Việt Nam

Thực tế, tại các điểm như Yên Tử, chùa Vĩnh Nghiêm hay Côn Sơn - Kiếp Bạc, các hoạt động hành hương, lễ hội và thực hành tôn giáo vẫn diễn ra liên tục qua nhiều thế hệ. Chính sự tiếp nối này tạo nên một “di sản sống”, nơi quá khứ không bị đóng khung mà vẫn hiện diện trong đời sống hiện tại.

Không gian liên hoàn và giá trị toàn cầu

Quần thể di tích là một hệ thống liên hoàn gồm 12 điểm, trải dài trên ba địa phương Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng. Mỗi địa điểm là một mảnh ghép, cùng phản ánh đầy đủ tiến trình hình thành, phát triển và lan tỏa của Phật giáo Trúc Lâm.

Chùa Vĩnh Nghiêm hiện đang lưu giữ 3050 mộc bản. Mộc bản khắc chữ Hán và chữ Nôm với kỹ thuật tinh xảo, phản ánh không chỉ kinh điển Phật giáo, sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm mà còn chứa đựng tri thức về y học, văn học và đời sống xã hội qua nhiều thế kỷ. Ảnh: Danh Lam/TTXVN

 

Giá trị nổi bật toàn cầu của di sản nằm ở sự tương tác hữu cơ giữa địa điểm, niềm tin tôn giáo và quyền lực chính trị. Dãy núi Yên Tử là không gian khởi nguồn; triều Trần (1225 - 1400) là chủ thể kiến tạo; còn Phật giáo Trúc Lâm là sợi dây kết nối, định hình đời sống xã hội. Sự kết hợp này đã góp phần củng cố quốc gia, huy động sức mạnh cộng đồng trong bảo vệ độc lập, đồng thời lan tỏa những giá trị hòa bình, hợp tác ra khu vực.

Tượng Phật ở Chùa Vĩnh Nghiêm tỉnh Bắc Ninh. Ảnh: Danh Lam/TTXVN

Chùa Vĩnh Nghiêm được xây dựng theo lối kiến trúc chùa tháp truyền thống với các mái chùa cong và các tòa nhà có hình dáng đặc trưng. Đây là ngôi chùa cổ được xem là một “đại danh lam cổ tự” của Phật giáo Việt Nam. Ảnh: Danh Lam/TTXVN

Bên cạnh đó, quần thể còn là minh chứng tiêu biểu cho mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Những ngôi chùa ẩn mình trong rừng, các tuyến hành hương xuyên núi và cách sử dụng tài nguyên bền vững qua nhiều thế kỷ đã tạo nên một cảnh quan văn hóa đặc sắc, nơi thiên nhiên trở thành một phần của đời sống tâm linh.

Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc là quần thể văn hóa - tâm linh nổi tiếng, gắn liền với các anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi và các danh nhân như Trần Nguyên Đán, Huyền Quang. Điểm nhấn là Chùa Côn Sơn (thế kỷ XIV) và Đền Kiếp Bạc (thế kỷ XIII), nơi linh thiêng thờ Phật. Ảnh: Minh Đức

Nền móng cũ của tòa Cửu Phẩm Liên Hoa tại Chùa Côn Sơn đã được phát hiện trong đợt khai quật khảo cổ học diễn ra vào năm 2014-2015.
Ảnh: Minh Đức

Đoàn đại sứ, trưởng đại diện các tổ chức quốc tế tại Việt Nam thăm di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc. Ảnh: ĐInh Mạnh Tú/TTXVN

Tính toàn vẹn và xác thực của di sản cũng được bảo đảm thông qua hệ thống bảo vệ nghiêm ngặt. Các công trình giữ được vị trí, chức năng và nhiều yếu tố nguyên gốc; các thực hành tín ngưỡng, lễ hội vẫn được duy trì liên tục. Sự phối hợp quản lý liên vùng giữa các địa phương cũng là một mô hình hiệu quả, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

Phát huy giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ là gìn giữ di tích, mà còn là lan tỏa tinh thần Trúc Lâm - tinh thần của trí tuệ, hòa hợp và trách nhiệm. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều thách thức, những giá trị ấy càng trở nên ý nghĩa, góp phần khẳng định vai trò của văn hóa như một nguồn lực cho phát triển bền vững.

Tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới (UNESCO) diễn ra từ ngày 06 đến 16/7/2025 ở Thủ đô Paris, giáo sư người Bulgaria, Nikolay Nenov, Chủ tịch Kỳ họp, đã chính thức gõ búa công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới. Ảnh: Nguyễn Thu Hà /TTXVN

Tối 17/8/2025, tại Khu Di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh, diễn ra Lễ công bố giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản Văn hóa Thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Ảnh: Thanh Vân/TTXVN

Từ một không gian tâm linh của dân tộc, di sản hôm nay đã trở thành cầu nối giữa Việt Nam và thế giới, nơi những giá trị vượt thời gian tiếp tục được đánh thức và lan tỏa./.

Bài: Việt Cường/Báo ảnh Việt Nam

Ảnh: Thông Thiện/Báo ảnh Việt Nam, Minh Đức/ TTXVN

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/phat-huy-gia-tri-toan-cau-di-san-yen-tu-vinh-nghiem-con-son-kiep-bac-446347.html