PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nhà khoa học biển hàng đầu của Việt Nam. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

Cậu nghiên cứu sinh và tờ báo mang hình ảnh quê hương

Gặp ông, điều khiến tôi bất ngờ không phải là bề dày học thuật, dấu chân trên 70 quốc gia, mà là năng lượng toát ra từ một người đàn ông đã bước vào tuổi 75. Ông nói về biển mà như đang kể lại “một mối tình chưa từng nguội”. Mỗi câu chuyện ông kể đều có một chi tiết cụ thể, một cái tên, một năm tháng - như thể biển, với ông, không phải là khái niệm mà là một phần ký ức sống.

Câu chuyện bắt đầu từ rất xa Việt Nam - ở Vacsava, Ba Lan, đầu những năm 1980. Chàng nghiên cứu sinh trẻ Nguyễn Chu Hồi khi đó, ngoài giờ học và nghiên cứu, còn tự nhận cho mình một công việc không ai giao: mang những số Báo ảnh Việt Nam ra kể cho trẻ em Ba Lan cùng khu tập thể nghe về đất nước mình. Những đứa trẻ châu Âu, tò mò trước hình ảnh một Việt Nam xa lạ, đã được nghe giải thích bằng chính sự say mê của một người trẻ Việt Nam giữa mùa đông xứ người.

Đọc sách và tra cứu tài liệu chuyên ngành là thói quen không bỏ mỗi ngày của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi.
Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

 

Chi tiết ấy, nhỏ và giản dị, lại là hạt giống cho cả một hành trình sau này. Trước khi trở thành người đại diện Việt Nam trên các diễn đàn khoa học biển khu vực, trước khi có 12 năm ngồi ghế điều hành các cơ chế của ASEAN về biển, ông đã là một người kết nối Việt Nam với thế giới - theo cách bản năng và tự nguyện nhất.

12 năm, 4 nhiệm kỳ và một cách bầu chọn không theo vần chữ cái

Từ năm 1998, ông được các nước ASEAN bầu làm Chủ tịch Tiểu ban Khoa học - Công nghệ biển ASEAN (SCMSAT), sau đó liên tiếp ba nhiệm kỳ, kéo dài đến 2012, giữ vai trò Trưởng nhóm Công tác ASEAN về Môi trường biển và ven bờ (AWGCME). Tổng cộng 12 năm, một quãng thời gian hiếm có đối với một vị trí do các quốc gia thành viên luân phiên đề cử.

"Việc các nước bầu chọn không theo vần chữ cái, mà bầu liên tiếp, là sự khẳng định uy tín - không chỉ cho cá nhân tôi, mà cho cả Việt Nam", PGS.TS Nguyễn Chu Hồi chia sẻ.

Những công trình nghiên cứu về biển của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

 

Nhưng điều khiến câu chuyện trở nên đáng nhớ không nằm ở con số nhiệm kỳ, mà ở những gì ông đã làm trong ghế chủ tịch ấy. Ngay năm đầu tiên, ông đối diện với một câu hỏi tưởng như hiển nhiên trong ASEAN: trong 10 quốc gia thành viên khi đó, Lào là nước duy nhất không có biển -  vậy Lào có vai trò gì trong một tiểu ban về khoa học biển và môi trường biển?

Ông đã đưa ra một lập luận thay đổi cách nhìn của cả khu vực. "Trăm sông đổ về biển" - ông dẫn lại cách nói quen thuộc của người Việt - để lý giải rằng quản lý biển không thể tách rời quản lý lưu vực sông, và một quốc gia nằm sâu trong lục địa như CHDCND Lào vẫn là một phần của hệ sinh thái vùng nước xuyên biên giới (Transboundary waters) chảy ra biển. Ông cũng viện dẫn tinh thần của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982, đó là vùng biển ngoài 200 hải lý được coi là di sản chung của nhân loại, nơi quyền thụ hưởng không phân biệt quốc gia có biển hay không có biển. Từ đó, ông đề xuất xóa bỏ ranh giới tư duy "quốc gia có biển - quốc gia không biển" trong cách ASEAN nhìn nhận vấn đề đại dương, coi cả khu vực là một không gian liên kết, liên thông. Đề xuất được cả tiểu ban đồng thuận.

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi - hình ảnh đại diện cho thế hệ các nhà khoa học biển tiền phong, vừa vững vàng chuyên môn lý luận vừa sâu sát với thực tiễn chiến lược biển quốc gia. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

Dù tuổi đã cao, PGS.TS Nguyễn Chu Hồi vẫn say sưa với việc nghiên cứu khoa học. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam

Năm thứ hai trong nhiệm kỳ, ông tiếp tục để lại một dấu ấn cụ thể hơn: đề nghị đổi tên cơ chế này từ "Tiểu ban Khoa học biển" thành "Tiểu ban Khoa học - Công nghệ biển ASEAN". Với ông, chinh phục và khai thác đại dương không thể chỉ dừng ở khoa học thuần túy mà tất yếu đòi hỏi công nghệ song hành. Cái tên ấy - SCMSAT - được giữ nguyên cho đến hôm nay, một dấu vết lặng lẽ nhưng bền bỉ của một nhiệm kỳ chủ tịch.

Phía sau những quyết định ấy là một triết lý điều hành mà ông theo đuổi suốt 12 năm, đó là phân biệt rạch ròi giữa "lợi ích cốt lõi" - tức lợi ích quốc gia và "lợi ích bao trùm" - lợi ích chung của cả khu vực. "Khi mình ngồi ghế chủ tịch, mình phải rất khách quan, vì lợi ích chung thì tiếng nói mới có trọng lượng, dễ đi đến đồng thuận và mới đúng với vị trí người ta tôn vinh mình lên, bầu mình ra," ông chia sẻ. Đó không phải là một nguyên tắc ngoại giao được học từ sách vở, mà là điều ông đúc kết từ chính những va chạm thực tế - nơi lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực không phải lúc nào cũng cùng chiều.

Một cây cầu bền bỉ giữa Việt Nam và thế giới đại dương

Vai trò ở ASEAN chỉ là một phần trong bức tranh lớn hơn. Ông còn là thành viên Ban chỉ đạo Diễn đàn Đại dương toàn cầu (GOF) từ năm 2004 đến nay, là Trưởng ban Điều phối Quốc gia của Sáng kiến Rừng ngập mặn cho tương lai (MFF) giai đoạn 2010-2015, là đầu mối quốc gia trong dự án toàn cầu của FAO-GEF-GOF về quản lý nghề cá và đa dạng sinh học ở các vùng biển ngoài quyền tài phán quốc gia. Ông cũng là người trực tiếp xây dựng quy hoạch quản lý tổng hợp vùng bờ Vịnh Hạ Long năm 2005 - một trong những mô hình quản lý vùng bờ được khu vực Đông Á biết đến và tham chiếu.

Những chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi về biển luôn được mọi người quan tâm. Ảnh: Tư liệu

Dấu chân trên 72 quốc gia, hàng trăm hội nghị và hội thảo quốc tế mà ông từng báo cáo, không đơn thuần là những con số cho một bản lý lịch khoa học. Với một nhà khoa học luôn đặt vấn đề chủ quyền biển đảo Việt Nam vào trọng tâm mối quan tâm nghề nghiệp, mỗi diễn đàn quốc tế là một cơ hội để ông vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa xây dựng hình ảnh một Việt Nam nghiêm túc, có trách nhiệm và đáng tin cậy trong mắt bạn bè quốc tế. Đó là một dạng đối ngoại không cần tuyên bố ồn ào - nó được xây bằng uy tín chuyên môn, bằng sự khách quan trong từng cuộc họp, và bằng chính cách ông chọn đặt lợi ích chung lên trên khi ngồi ở vị trí được tín nhiệm.

Từ một nhà khoa học đến một tầm nhìn quốc gia

Hành trình cá nhân của PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nhìn ở một góc nào đó, là một bản thu nhỏ của chính con đường mà chiến lược biển Việt Nam đang đi: “từ một không gian từng được nhìn nhận đơn lẻ, dần trở thành một mắt xích chủ động trong mạng lưới hợp tác khu vực và toàn cầu”.

Những định hướng chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đang được hoàn thiện theo chủ trương của Bộ Chính trị, Ban Bí thư với yêu cầu xây dựng một mô hình quản trị biển hiện đại, thống nhất, hội nhập quốc tế sâu rộng, đây chính là điều mà những người như ông đã kiên trì theo đuổi từ nhiều thập kỷ trước, khi còn là một cá nhân đơn độc ngồi ở bàn nghị sự khu vực.

 

Từ một nghiên cứu sinh mang tờ Báo ảnh Việt Nam ra kể chuyện quê hương cho trẻ em Ba Lan, đến một Chủ tịch Tiểu ban khoa học biển ASEAN, và giờ đây là một tiếng nói được lắng nghe trong tiến trình định hình chiến lược biển quốc gia, PGS.TS Nguyễn Chu Hồi là minh chứng cho một điều giản dị mà bền vững, đó là biển Việt Nam đã, và sẽ tiếp tục kết nối với thế giới không chỉ bằng chính sách, mà bằng chính những con người đã dành cả đời mình cho nó./.