Ở mỗi gia đình, từng tổ dân phố, phong trào “Bình dân học vụ số” đang hình thành những lớp học không bục giảng, nơi người trẻ giúp người lớn tuổi tiếp cận công nghệ.
Từ lớp học ở trường đến mỗi gia đình, từng tổ dân phố, phong trào “Bình dân học vụ số” đang hình thành những lớp học không bục giảng, nơi người biết hướng dẫn người chưa biết, người trẻ giúp người lớn tuổi tiếp cận công nghệ. Tám mươi năm sau phong trào xóa mù chữ, tinh thần sẻ chia tri thức tiếp tục được phát huy, giúp người dân tự tin hòa nhập vào cuộc sống số.
Những lớp học không có tường
Bảy giờ tối, trong căn nhà tại phường Văn Miếu, Hà Nội, Nguyễn Minh Khôi, học sinh lớp 8, ngồi sát bà nội Trần Thị Thuần, 74 tuổi. Cậu đặt điện thoại xuống bàn, xoay màn hình về phía bà: “Bà bấm vào đây trước”. Bà đưa ngón tay lên rồi rụt lại. Đến lần thứ tư, màn hình chuyển sang giao diện mới. Hai bà cháu nhìn nhau, cùng cười.
Cảnh tượng giản dị ấy phản ánh một nét đặc biệt của phong trào “Bình dân học vụ số”: lớp học không còn giới hạn trong trường học. Việc học diễn ra tại nhà văn hóa, trụ sở chính quyền, khu chợ, trong các nhóm trao đổi của tổ dân phố và trên nền tảng học trực tuyến. Ngay cả bàn ăn gia đình cũng có thể trở thành nơi truyền đạt kiến thức công nghệ.
Hơn 80 năm sau phong trào xóa mù chữ, tinh thần sẻ chia tri thức tiếp tục được phát huy, giúp người dân Việt Nam tự tin hòa nhập vào cuộc sống số.
Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Trong mạng lưới ấy, nhà trường giữ vai trò quan trọng, giúp học sinh tiếp cận công nghệ từ sớm, từng bước hình thành kỹ năng số và ý thức bảo vệ bản thân trên môi trường mạng. Đây cũng là nền tảng để các em không chỉ làm chủ công nghệ mà còn trở thành những người hướng dẫn, chia sẻ kiến thức số với gia đình và cộng đồng.
Điều cần thiết không chỉ là biết sử dụng thiết bị, mà còn là biết nhận diện nguy cơ và tự bảo vệ mình. Những bài học ở trường vì thế có thể tiếp tục được truyền đến các thành viên trong gia đình.
“Cháu học ở trường về cuộc gọi giả danh”, Khôi kể. “Cô giáo bảo người ta có thể xưng là công an rồi yêu cầu chuyển tiền gấp. Cháu về kể cho bà”. Bà Thuần cho biết, trước đây bà từng nhận những cuộc gọi như vậy nhưng giờ đã biết cảnh giác và chủ động tắt máy.
Từ một học sinh đến một người cao tuổi, kiến thức về an toàn số được truyền đi bằng cách gần gũi nhất. Nhà trường trang bị kỹ năng cho trẻ em; các em tiếp tục hướng dẫn cha mẹ, ông bà. Mỗi lớp học vì thế có thể trở thành điểm khởi đầu cho những lớp học khác trong cộng đồng.
Học sinh Trường Trung học cơ sở Trưng Vương (Hà Nội) học tin học, rèn luyện kỹ năng số, góp phần nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ trong học tập và đời sống. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Các em học sinh tham gia cuộc thi Hiền tài đấu trí năm 2026 trên máy tính tại trường Trung học cơ sở Trưng Vương (Hà Nội).
Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Cán bộ, viên chức tham gia khóa học “Bình dân học vụ số” trực tuyến trên Cổng Dịch vụ công của Bộ Công an, nâng cao kiến thức và kỹ năng số.
Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Tại phường Nghĩa Đô, Hà Nội, việc phổ cập kỹ năng số được triển khai trên quy mô cộng đồng. Chị Lê Thị Minh Thơm, cán bộ phụ trách lĩnh vực văn hóa của phường, giới thiệu cách 50 tổ dân phố sử dụng các nhóm trao đổi trực tuyến, kết hợp với ứng dụng iHanoi để kết nối người dân với chính quyền thành phố.
Thông tin, văn bản và kiến thức thiết thực được chia sẻ qua các nhóm. Người dân có thể phản ánh vấn đề tại khu dân cư, tiếp nhận thông tin và trao đổi với chính quyền thuận tiện hơn. Các buổi phát trực tiếp còn hướng dẫn tiểu thương, hộ kinh doanh nhỏ bán hàng trực tuyến và phổ biến kiến thức phòng cháy, chữa cháy.
Những ví dụ này cho thấy kỹ năng số không chỉ phục vụ việc sử dụng công nghệ. Khi biết cách tiếp cận và khai thác các nền tảng, người dân có thêm điều kiện tham gia hoạt động cộng đồng, thực hiện thủ tục hành chính và phát triển sinh kế.
Học sinh các trường Tiểu học Thái Thịnh, Trung học cơ sở Thái Thịnh, Trung học cơ sở Đống Đa và Trung học cơ sở Xã Đàn (Hà Nội) tham gia cuộc thi Robotics trong khuôn khổ Ngày hội Chuyển đổi số phường Đống Đa năm 2026. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Phong trào hướng tới bốn nhóm năng lực thiết yếu. Thứ nhất là sử dụng danh tính số, xác thực thông tin và tiếp cận các tiện ích trên nền tảng như VNeID. Thứ hai là tự bảo vệ trước lừa đảo, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân và phân biệt thông tin thật, giả. Thứ ba là tương tác với chính quyền, từ tiếp nhận thông tin đến phản ánh kiến nghị và sử dụng dịch vụ công. Thứ tư là ứng dụng công nghệ vào sinh kế, đặc biệt trong kinh doanh trực tuyến và thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định.
Đến năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu phổ cập kỹ năng số cho toàn bộ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động khu vực công, học sinh từ cấp tiểu học, người dân trưởng thành và người lao động trong doanh nghiệp, hợp tác xã. Trong đó, 60 triệu người trưởng thành dự kiến được xác nhận hoàn thành phổ cập tri thức về chuyển đổi số và kỹ năng số thông qua ứng dụng VNeID.
Nền tảng học trực tuyến mở đại trà quốc gia được triển khai từ tháng 4/2025. Đến nay, số người học vượt con số 2 triệu. Hình thức trực tuyến mở rộng cơ hội tiếp cận kiến thức, trong khi các nhóm hỗ trợ tại địa phương giúp người dân thực hành và giải quyết những khó khăn cụ thể.
Từ Bình dân học vụ đến công dân số
Tại phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội, ông Cao Quang Tuyến, 61 tuổi, cựu chiến binh và tổ trưởng tổ dân phố số 28, thường đến từng hộ gia đình vào tối thứ Ba và thứ Sáu để hướng dẫn người dân. Ông ghi chép vào sổ tay những hộ đã được hỗ trợ và những trường hợp cần tiếp tục hướng dẫn. “Tôi không rành máy móc bằng tụi nhỏ”, ông Tuyến chia sẻ. “Nhưng tôi biết nhà nào có người già ở một mình”.
Người cao tuổi tại Trung tâm Nuôi dưỡng và Điều dưỡng người có công số 1 Hà Nội được hướng dẫn sử dụng ứng dụng VNeID và các phần mềm trí tuệ nhân tạo (AI), góp phần nâng cao kỹ năng số trong đời sống. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Tổ công nghệ số cộng đồng nơi ông tham gia có đoàn viên thanh niên, giáo viên đã nghỉ hưu, hội viên phụ nữ và thành viên lực lượng công an. Họ không nhất thiết là chuyên gia công nghệ, nhưng có thể hỗ trợ những người xung quanh bằng kiến thức và kinh nghiệm của mình. Sự gần gũi giúp việc học bớt xa lạ, nhất là với người cao tuổi hoặc những người ít có điều kiện tiếp xúc với công nghệ.
Cách làm này gợi nhắc phong trào Bình dân học vụ được triển khai tại Việt Nam sau khi đất nước giành độc lập năm 1945. Tháng 9/1945, hơn 90% dân số Việt Nam không biết đọc, biết viết. Trong hoàn cảnh đó, phong trào đưa việc học đến những nơi gần gũi với người dân như sân đình, gốc đa và chợ. Người biết chữ dạy người chưa biết chữ, huy động sức dân để từng bước xóa nạn mù chữ.
Lớp học “Nâng cao năng lực số và kỹ năng kinh doanh cho người khiếm thị Việt Nam” do Trung tâm Đào tạo cán bộ Phục hồi chức năng cho người mù thuộc Hội Người mù Việt Nam tổ chức tại Hà Nội. Ảnh: Tất Sơn/Báo Ảnh Việt Nam
Ngày 26/3/2025, phong trào “Bình dân học vụ số” được phát động tại Đại học Bách khoa Hà Nội, gắn với việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Sự kế thừa không chỉ nằm ở tên gọi mà còn ở cách tổ chức: đưa tri thức đến gần người dân, tận dụng nguồn lực sẵn có và khuyến khích mỗi người trở thành người hướng dẫn cho người khác. Nếu phong trào trước đây giúp người dân tiếp cận chữ viết, phong trào hôm nay trang bị kỹ năng để họ học tập, làm việc và thực hiện các quyền, nghĩa vụ trong môi trường số.
Điểm đáng chú ý là sự chuyển giao tri thức giữa các thế hệ. Trước đây, người lớn biết chữ thường dạy người lớn chưa biết chữ. Ngày nay, học sinh như Khôi có thể hướng dẫn ông bà sử dụng điện thoại, nhận biết lừa đảo và tiếp cận các tiện ích trực tuyến. Những người cao tuổi khác lại được hỗ trợ bởi tổ trưởng dân phố và các thành viên tổ công nghệ số cộng đồng.
Chương trình livestream tại phường Nghĩa Đô (Hà Nội) hướng dẫn, hỗ trợ hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng các nền tảng số trong hoạt động kinh doanh. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Cách làm này giúp mở rộng lực lượng tham gia phổ cập kỹ năng số, vượt ra ngoài phạm vi của đội ngũ giáo viên hay chuyên gia công nghệ. Thay vì chỉ trông chờ vào các lớp đào tạo tập trung, tri thức được truyền qua những mối quan hệ sẵn có trong gia đình và cộng đồng.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là số người hoàn thành khóa học hay biết sử dụng một ứng dụng. Điều quan trọng hơn là người dân có thể vận dụng kỹ năng số vào cuộc sống, biết bảo vệ thông tin cá nhân, tiếp cận dịch vụ công, tìm kiếm thông tin đáng tin cậy và chủ động hơn trong công việc thường ngày.
Giờ đây, bà Thuần có thể ngồi một mình ngoài hiên, mở điện thoại kiểm tra lịch tái khám rồi tắt máy mà không cần Khôi ngồi bên cạnh. Một thao tác nhỏ nhưng thể hiện rõ ý nghĩa của việc phổ cập kỹ năng số: giúp mỗi người tự tin hơn, tự chủ hơn và có thêm khả năng thích ứng với những thay đổi của xã hội.
Người dân được hướng dẫn sử dụng máy lấy số thứ tự tại Chi nhánh số 03, Trung tâm Phục vụ hành chính công thành phố Hà Nội.
Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Người dân giao dịch, hoàn thiện hồ sơ và được hỗ trợ giải quyết các thủ tục hành chính tại Chi nhánh số 03, Trung tâm Phục vụ hành chính công thành phố Hà Nội. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Từ Bình dân học vụ đến Bình dân học vụ số, tinh thần cốt lõi vẫn là đưa tri thức đến với mọi người. Trong kỷ nguyên số, khi mỗi người biết trở thành người hướng dẫn cho người khác, gia đình và cộng đồng không chỉ là nơi tiếp nhận công nghệ mà còn là lực lượng góp phần đưa công nghệ đến gần hơn với toàn dân./.
Bài: Hoàng Tuệ Nhi - Ảnh: Trần Công Đạt, Tất Sơn/Báo Ảnh Việt Nam
https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/nhung-lop-hoc-giua-doi-thuong-476494.html