Báo Ảnh Việt Nam đã có cuộc trò chuyện với Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Việt để tìm hiểu hướng phát triển của Gốm Kim Lan chinh phục thị trường quốc tế:

Phóng viên: Từ quá trình gắn bó với nghề gốm, ông nhận thấy những thay đổi nào trong phương thức sản xuất và nhu cầu thị trường khiến người làm nghề phải đổi mới?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Sự thay đổi của nghề gốm cũng hòa chung với quá trình phát triển của đất nước. Trước đây, sản xuất gần như hoàn toàn thủ công, thậm chí có thời điểm còn chưa có điện. Sau này, công nghệ được đưa vào sản xuất, từ mô-tơ điện đến các thiết bị tự động, máy ép đất, máy luyện đất và những công nghệ mới trong nung gốm. Trước đây, người dân chủ yếu đốt bằng than, vừa gây ô nhiễm môi trường, vừa tạo ra nhiều chất thải và ảnh hưởng đến sức khỏe người sản xuất. Hiện nay, các công nghệ mới đã thay thế một phần sức lao động, giúp quá trình sản xuất hiệu quả hơn.

Năm 2013, một tổ chức của Đan Mạch hỗ trợ 35 hộ dân Kim Lan chuyển đổi từ lò than sang lò gas. Từ 35 hộ ban đầu, đến nay đã có khoảng 425 hộ sản xuất bằng lò gas, trong khi số hộ còn sử dụng lò than chỉ khoảng 56 hộ. Ngoài lò gas, người dân hiện nay còn ứng dụng công nghệ nung bằng điện. Đây là những thay đổi quan trọng, cho thấy người làm nghề đã chủ động tiếp cận công nghệ để thích ứng với yêu cầu sản xuất mới.

Phóng viên: Việc chuyển đổi từ lò than sang lò gas đã thay đổi quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm gốm Kim Lan như thế nào?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình:  Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Lò than vừa gây ô nhiễm môi trường, vừa khiến chất lượng sản phẩm không ổn định. Trước đây, tỷ lệ thu hồi sản phẩm loại một ở những cơ sở làm tốt cũng chỉ khoảng 80%, thậm chí có khi mất cả lò và vốn vì sản phẩm bị hỏng trong quá trình nung. Khi chuyển sang lò gas, người sản xuất có thể điều chỉnh nhiệt độ, kiểm soát nhiệt ở nhiều vị trí khác nhau. Lò cũng được xây dựng bằng công nghệ mới, có độ kín và khả năng giữ nhiệt tốt hơn. Nhờ vậy, chất lượng sản phẩm được cải thiện, đồng thời người thợ có thể chủ động hơn trong quá trình nung.

Lò than trước đây có tính đặc thù, mỗi loại bao nung chỉ phù hợp với một nhóm sản phẩm nhất định. Trong khi đó, lò gas linh hoạt hơn, một lò có thể nung nhiều loại sản phẩm với kích thước, độ cao khác nhau. Không chỉ đổi mới công nghệ nung, việc xử lý nguyên liệu cũng có nhiều thay đổi. Trước đây, người dân chủ yếu khuấy đất, phơi đất, thậm chí dẫm đất bằng chân. Sau này, công nghệ ép đất được đưa vào để loại bỏ nước, sau đó đất được đưa qua máy luyện. Những cải tiến này giúp giảm sức lao động và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Phóng viên: Dòng men rạn Hoàng Kim là một ví dụ về việc kế thừa chất liệu truyền thống để sáng tạo sản phẩm mới. Ông có thể chia sẻ về quá trình nghiên cứu và phát triển dòng men này?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Men rạn Hoàng Kim xuất phát từ quá trình nghiên cứu các dòng men rạn cổ như men rạn bí trần và men rạn đàn. Sau đó, chú điều chỉnh để tạo ra một dòng men có sự khác biệt, hiện đại hơn nhưng vẫn giữ được gốc gác của men rạn. Điểm đặc biệt của men rạn Hoàng Kim là khi vẽ vàng lên, lớp vàng nổi rõ và không bị rạn theo vết rạn của men. Với một số dòng men khác, khi vẽ vàng lên sau lần nung men, vàng có thể rạn theo các vết rạn của men, ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ. Men rạn Hoàng Kim khắc phục được hạn chế này.

Dòng men vẫn có độ rạn nhưng bề mặt có độ bóng, sâu và sáng, tạo cảm giác hiện đại, phù hợp với nhiều người trẻ. Khó khăn lớn nhất trong quá trình phát triển là phải tạo ra được nét riêng để người dùng có thể nhận biết men Hoàng Kim và phân biệt với các dòng men rạn khác. Bên cạnh sự khác biệt về hình thức, chú cũng muốn tạo ra tính tiện lợi cho người sử dụng. Một số dòng men rạn có vết rạn sâu, khi bụi bẩn lọt vào rất khó làm sạch, trong khi men rạn Hoàng Kim có độ rạn rõ nhưng ít thấm hơn, tạo sự thuận tiện trong quá trình sử dụng.

Phóng viên: Trước yêu cầu đổi mới để đáp ứng thị hiếu hiện đại, theo ông, những giá trị nào của gốm Kim Lan cần được bảo tồn và làm thế nào để đưa những giá trị ấy vào các sản phẩm mới?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình:  Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Điều quan trọng là phải giữ được giá trị truyền thống, đặc biệt là hoa văn, sắc men, nét vẽ và những kỹ thuật truyền thống của gốm Kim Lan. Những hoa văn như hoa sen cổ, lá đề, hình rồng thời Lý có thể được giữ lại và phát triển trên những sản phẩm mới. Tuy nhiên, không nhất thiết phải giữ nguyên hình dáng sản phẩm cổ mà cần điều chỉnh để phù hợp với đời sống hiện nay. Ví dụ, một chiếc lọ hoa phải được thiết kế phù hợp với từng loại hoa, từng không gian và nhu cầu sử dụng. Với một gia đình trẻ sống ở chung cư, sản phẩm cần có kích thước vừa phải, phù hợp với không gian sống. Như vậy, người làm nghề vẫn giữ được hoa văn và sắc men truyền thống nhưng đồng thời phải dựa trên thực tế để sáng tạo sản phẩm mới.

Phóng viên: Việc nghiên cứu thị trường và xác định đối tượng khách hàng ảnh hưởng như thế nào đến quá trình sáng tạo mẫu mã, kiểu dáng, công năng và giá thành sản phẩm?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Trước tiên phải xác định mình sản xuất để phục vụ đối tượng nào. Khách hàng cao cấp thường quan tâm đến sự tỉ mỉ, tinh tế và chính xác. Nhóm khách hàng trung cấp, như người sống ở chung cư, người trẻ hoặc công chức, thường quan tâm đến sản phẩm vừa túi tiền, tiện lợi và có tính ứng dụng. Không chỉ dừng ở màu men hay kiểu dáng, sản phẩm còn phải phù hợp về kích thước và công năng. Người làm gốm cần nghiên cứu thị trường, thử nghiệm mẫu và đưa sản phẩm vào những không gian cụ thể để khách hàng hình dung được cách sử dụng.

Nếu chỉ giữ mãi cách làm truyền thống mà không quan tâm đến khách hàng thì sản phẩm sẽ khó phát triển. Với người lớn tuổi hoặc những người nhà cổ, sản phẩm vuốt tay, tỉ mỉ có thể phù hợp. Nhưng với người trẻ, sản phẩm cần đẹp, tiện dụng và có mức giá phù hợp. Quan trọng là phải cân đối để người sử dụng cảm thấy phù hợp và tin tưởng sản phẩm.

Phóng viên: Qua quá trình tiếp cận thị trường quốc tế, ông nhận thấy khách hàng nước ngoài có thị hiếu như thế nào? Đâu là lợi thế và khó khăn của sản phẩm gốm thủ công Kim Lan khi muốn mở rộng thị trường xuất khẩu?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Thị trường trong nước hiện có xu hướng hướng đến sự hiện đại, sản phẩm công nghiệp và giá thành hợp lý. Trong khi đó, khi tiếp xúc với khách nước ngoài, tôi nhận thấy họ thường thích những sản phẩm truyền thống, mộc mạc và thủ công. Một sản phẩm do nghệ nhân làm bằng tay mang dấu ấn vùng miền, sự tinh tế và câu chuyện văn hóa. Khách nước ngoài đến Kim Lan không chỉ mua một sản phẩm làm kỷ niệm mà còn muốn nhớ đến vùng đất đã tạo ra sản phẩm đó.

Vì vậy, với thị trường quốc tế, tôi chủ yếu làm sản phẩm theo phương pháp thủ công như vuốt tay, nặn tay, vẽ tay. Sản phẩm có thể không hoàn toàn đồng đều như sản xuất bằng máy nhưng phải có hồn và thể hiện được câu chuyện văn hóa của vùng đất. Tuy nhiên, sản phẩm thủ công cũng có hạn chế là số lượng không thể quá lớn. Một đơn hàng lớn sẽ khó đáp ứng vì sản phẩm làm bằng tay có giới hạn về sản lượng. Không phải ai cũng có thể tạo ra sản phẩm giống nghệ nhân. Sản phẩm thủ công có thể không hoàn hảo tuyệt đối nhưng phải có cái hồn riêng. Chính vì vậy, sản phẩm thủ công có giá trị và giá thành cao hơn.

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập, ông có định hướng gì để phát triển các sản phẩm gốm gắn với du lịch, văn hóa địa phương, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế và tạo dấu ấn riêng cho thương hiệu Kim Lan?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Việc nghề gốm Kim Lan được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là một dấu mốc lớn đối với người dân làm nghề. Đây cũng là cơ sở để có thêm những chính sách bảo tồn, gìn giữ và động viên người làm nghề. Người dân Kim Lan tự hào hơn và chú trọng hơn đến chất lượng sản phẩm để xứng đáng với danh hiệu đó. Bên cạnh việc sản xuất để bán như trước đây, chú đang phát triển những dòng sản phẩm phục vụ khách du lịch. Khi làng nghề có thương hiệu và trở thành điểm đến du lịch, việc truyền tải câu chuyện của Kim Lan sẽ thuận lợi hơn.

Bên cạnh phục vụ thị trường trong nước, cần có những đột phá trong sáng tác mẫu mã để phục vụ cả khách trong nước và quốc tế. Lượng khách quốc tế đến Hà Nội đang tăng, trong khi nhiều điểm đến vẫn thiếu những sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang đặc trưng của địa phương. Theo tôi, Kim Lan có thể phát triển những món quà lưu niệm mang tên gọi, biểu tượng và bản sắc của làng nghề. Sản phẩm không chỉ giới thiệu được văn hóa địa phương mà còn phải tiện dụng, nhỏ gọn để du khách có thể mang theo. Muốn làm được điều đó cần có sự phối hợp giữa nghệ nhân, kiến trúc sư, nhà thiết kế và chính quyền trong nghiên cứu, sáng tác những mẫu mã phù hợp với đặc trưng địa phương và nhu cầu khách hàng.

Phóng viên: Ông kỳ vọng thế hệ trẻ sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc tiếp nối nghề gốm? Làm thế nào để người trẻ vừa ứng dụng công nghệ, tư duy sáng tạo mới, vừa gìn giữ những giá trị mà các thế hệ trước đã gây dựng?

Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình: Những năm gần đây, tôi rất vui khi thấy ngày càng có nhiều người trẻ quay trở lại với nghề. Có những bạn sau khi học đại học trong nước, thậm chí đi học ở nước ngoài, đã trở về quê để tiếp tục công việc của gia đình. Các bạn có kiến thức mới, có khả năng ứng dụng công nghệ và tư duy quản lý, từ đó có thể đưa những cách làm mới vào nghề truyền thống.

Tôi mong muốn thế hệ trẻ vừa tiếp nhận những giá trị mà cha ông để lại, vừa mạnh dạn đổi mới để nghề có thể phát triển. Điều quan trọng là phải yêu quê hương, hiểu giá trị của nghề và tìm được cách làm kinh tế ổn định từ chính nghề truyền thống. Khi người trẻ có thể sống được bằng nghề, họ sẽ có thêm động lực để tiếp tục gìn giữ và phát triển nghề gốm Kim Lan trong tương lai.

Phóng viên: Chân thành cảm ơn nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình đã tham gia trả lời phỏng vấn!

• Nội dung:  Diệu Thảo
• Ảnh: NVCC
•  

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/nghe-nhan-uu-tu-dao-viet-binh-gom-kim-lan-can-nhung-san-pham-mang-ban-sac-rieng-de-chinh-phuc-quoc-te-475190.html