Năm 2019, bà Đỗ Thị Tuyến được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân. Với bà, đó không chỉ là sự ghi nhận cho những năm tháng gắn bó với nghề rèn mà còn là dấu mốc trong hành trình tìm tòi, hoàn thiện kỹ thuật chế tác dao ba lớp cùng chồng ở làng rèn Đa Sĩ (phường Kiến Hưng – Hà Nội).
Năm 2019, bà Đỗ Thị Tuyến được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân. Với bà, đó không chỉ là sự ghi nhận cho những năm tháng gắn bó với nghề rèn mà còn là dấu mốc trong hành trình tìm tòi, hoàn thiện kỹ thuật chế tác dao ba lớp cùng chồng ở làng rèn Đa Sĩ (phường Kiến Hưng – Hà Nội). Đây là dòng sản phẩm đòi hỏi sự tỉ mỉ, kinh nghiệm và khả năng kiểm soát từng công đoạn để tạo nên một lưỡi dao có kết cấu đặc biệt.
Khác với dao thông thường, dao ba lớp được chế tác từ ba lớp thép ghép với nhau, đòi hỏi người thợ phải nắm chắc kỹ thuật xử lý vật liệu và kiểm soát quá trình rèn. Không có người trực tiếp truyền dạy, vợ chồng bà Tuyến chủ yếu dựa vào kinh nghiệm làm dao, kết hợp quan sát và thử nghiệm. Sáu con dao đầu tiên đều thất bại do nứt, cong vênh, buộc hai vợ chồng phải kiên trì tìm nguyên nhân, điều chỉnh kỹ thuật và thử lại nhiều lần. Sau nhiều lần thất bại, họ cuối cùng cũng hoàn thiện được sản phẩm đạt yêu cầu, đánh dấu thành quả của quá trình tìm tòi và nỗ lực giữ nghề.
Nghệ nhân Đỗ Thị Tuyến tiến hành đưa phôi sắt nung đỏ trong lò, chuẩn bị cho công đoạn gia công lưỡi dao.
Theo bà Tuyến, hiện nay, bà và em trai ruột là nghệ nhân Đỗ Thanh Chiến là hai người trong gia đình tiếp tục chế tác dòng dao này. Việc duy trì kỹ thuật không chỉ đòi hỏi tay nghề mà còn cần sự hiểu biết về đặc tính của vật liệu, kinh nghiệm xử lý thép và khả năng nhận biết những sai lệch trong từng công đoạn. Mỗi sản phẩm hoàn thiện vì thế là kết quả của quá trình lao động tích lũy qua nhiều năm.
Nghề rèn Đa Sỹ cũng thay đổi khi máy móc ngày càng được đưa vào sản xuất. Nếu trước đây, vợ chồng bà Tuyến chỉ làm được vài chục con dao mỗi ngày thì nay, máy móc giúp các cơ sở tăng đáng kể sản lượng. “Ngày trước, hai vợ chồng tôi làm từ sáng đến tối cũng chỉ được 30–50 con dao, mệt rã rời. Bây giờ có máy móc hỗ trợ, người ta có thể làm ra hàng nghìn con mỗi ngày”, bà chia sẻ. Dù vậy, kinh nghiệm và kỹ năng của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát chất lượng, xử lý những công đoạn phức tạp và hoàn thiện sản phẩm. Với bà Tuyến, giữ nghề là tiếp thu công nghệ mới nhưng vẫn duy trì những kỹ thuật làm nên đặc trưng của dao Đa Sỹ.
Nghệ nhân Đỗ Thị Tuyến - nữ nghệ nhân đầu tiên của làng rèn Đa Sỹ vẫn hằng ngày miệt mài bên búa, đe và lò lửa
Bên cạnh sản xuất, xưởng rèn của gia đình bà Tuyến còn trở thành điểm đến cho những người muốn tìm hiểu nghề thủ công truyền thống. Theo bà, lượng khách tham quan tăng lên rõ rệt từ khoảng năm 2021, sau khi bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân năm 2019. “Tôi nghĩ nghề rèn vừa bẩn, vừa ầm ĩ, bụi bặm thì khách nước ngoài đến làm gì. Nhưng từ khi được nhận danh hiệu nghệ nhân năm 2019, đến khoảng năm 2021, khách bắt đầu đến rất đông”, bà kể.
Tại xưởng, du khách có thể quan sát người thợ thao tác, tìm hiểu cách xử lý kim loại và trực tiếp thử một số công đoạn dưới sự hướng dẫn. Từ những thao tác tưởng chừng đơn giản, họ có cơ hội nhận ra rằng để tạo nên một con dao hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều bước liên tiếp, đòi hỏi sự chính xác và kinh nghiệm tích lũy trong thời gian dài.
Nghệ nhân Đỗ Thị Tuyến hướng dẫn khách tham quan, trải nghiệm tại xưởng rèn gia đình.
Try Susi, du khách đến từ Thụy Điển, là một trong những người có dịp trải nghiệm công việc tại xưởng rèn của bà Tuyến. Lần đầu tiếp xúc với nghề rèn, vị khách được nghệ nhân hướng dẫn từng bước và làm quen với một số thao tác cơ bản. Try Susi chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên tôi thử làm nghề rèn nên cảm thấy rất vui và thú vị. Cô rất thân thiện, nhiệt tình và kiên nhẫn hướng dẫn tôi từng bước. Tôi rất thích trải nghiệm này và sẽ quay lại vào thời gian tới”.
Với những người thợ như bà Tuyến, việc đón khách không đơn thuần là giới thiệu sản phẩm hay mở rộng hoạt động của xưởng. Đây còn là dịp để chia sẻ những hiểu biết về nghề, giúp người ngoài làng nghề hình dung rõ hơn về quá trình tạo ra một sản phẩm rèn truyền thống. Khi trực tiếp quan sát và thử làm, du khách có thể cảm nhận rõ hơn sự vất vả, tính kỷ luật và kinh nghiệm cần thiết của người thợ.
Sản phẩm dao ba lớp do gia đình nghệ nhân Đỗ Thị Tuyến chế tác.
Từ tìm tòi kỹ thuật chế tác dao ba lớp đến hướng dẫn du khách trải nghiệm nghề rèn, nghệ nhân Đỗ Thị Tuyến đang góp phần gìn giữ và phát huy nghề truyền thống Đa Sỹ. Với bà, giữ nghề không chỉ là duy trì kỹ thuật đã tích lũy qua nhiều năm mà còn là kết hợp kinh nghiệm của người thợ với cách làm mới, đồng thời giúp nhiều người hiểu hơn về giá trị của nghề rèn truyền thống./.
https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/nghe-nhan-do-thi-tuyen-va-hanh-hanh-trinh-phat-trien-nghe-ren-da-si-473424.html