Lễ hội Điện Huệ Nam năm 2026 - một trong những lễ hội tâm linh đặc sắc của xứ Huế, gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na - sẽ diễn ra trong hai ngày 18 và 19/4, mở màn cho Festival mùa Hạ của Thành phố Huế.

Đến với Lễ hội Điện Huệ Nam là một hành trình không chỉ để chiêm bái, mà còn để cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp tâm linh và di sản văn hóa Huế.

Điện Huệ Nam - di tích quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân xứ Huế

Điện Huệ Nam (hay Điện Hòn Chén) là di tích tâm linh nổi tiếng nằm trên núi Ngọc Trản, bên bờ sông Hương thơ mộng, thờ Thánh mẫu Thiên Y A Na, Nữ thần Ponagar, cùng nhiều vị thần khác. Nơi đây nổi tiếng với lễ hội dân gian đặc sắc rước Mẫu trên sông Hương diễn ra hai lần mỗi năm vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch.

Trong quần thể di tích cố đô Huế, có lẽ điện Hòn Chén gắn với nhiều giai thoại nhất. Dân gian còn lưu truyền rằng điện Hòn Chén xưa có tên là Hoàn Chén với ý nghĩa "trả lại chén ngọc," vì vua Minh Mạng trong một lần lên đây đã đánh rơi một chén ngọc xuống dòng sông Hương, tưởng không cách gì lấy lại được thì bỗng nhiên một con rùa to bằng chiếc chiếu nổi lên ngậm chén ngọc trả lại cho nhà vua.

Song, trong các văn bằng sắc phong chính thức của các vua Nguyễn, thì ngôi điện vẫn xuất hiện với tên chính thức "Ngọc Trản Sơn Từ" (đền thờ ở núi Ngọc Trản).

Đến thời Đồng Khánh (1886-1888), ngôi điện mới được đổi tên là Huệ Nam Điện (ý là mang lại ân huệ cho vua nước Nam) và cũng gắn với nhiều giai thoại khác nữa. Qua bao nhiêu năm tháng gắn với bao truyền thuyết, dân gian vẫn gọi điện là Điện Hòn Chén hay Điện Hoàn Chén đều đúng.

Ðiện Hòn Chén nguyên là nơi xưa kia người Chăm thờ nữ thần PoNagar (Nữ Thần Mẹ xứ sở), sau đó người Việt theo Thiên Tiên Thánh Giáo tiếp tục thờ bà dưới xưng Thánh Mẫu Thiên Y A Na.

Tiếp nhận từ người Chăm một di tích tôn giáo độc đáo như điện Hòn Chén, người Việt dễ dàng dung hợp được cả một tín ngưỡng thần linh mang sắc thái riêng của người Chăm. Đây được xem là sự hòa nhập về tôn giáo hay còn gọi là bản địa hóa. Để ký âm cho danh từ PoNagar bằng Hán văn, các Nho sỹ ngày xưa đã phải tạo ra một âm hưởng hao hao và mang một ý nghĩa tương đương nhất định bằng bốn chữ Hán: Thiên Y A Na.

Tháng 3/1832, Điện Hòn Chén được vua Minh Mạng cho tu sửa và mở rộng. Năm 1834, điện tiếp tục được trùng tu.

Từ năm 1954, Liễu Hạnh Công Chúa, tức là Vân Hương Thánh Mẫu cũng được đưa vào thờ ở đây. Ngoài ra, tại điện Hòn Chén, người ta còn thờ Phật, thờ Thánh Quan Công và hơn 100 vị thần thánh khác thuộc vào hàng đồ đệ của các thánh thần nói trên. Như vậy, xét về mặt tín ngưỡng, điện Hòn Chén bố cục thờ không theo nguyên tắc, mà phối thờ nhiều tín ngưỡng khác nhau.

Từ năm 1883-1885, vì gặp một giai đoạn éo le của lịch sử triều Nguyễn, vua Ðồng Khánh chờ đợi mãi vẫn chưa được lên nối ngôi cha nuôi là vua Tự Ðức. Ông nhờ mẹ là bà Kiên Thái Vương lên đền Ngọc Trản cầu đảo và hỏi Thánh Mẫu Thiên Y A Na xem mình có làm vua được không. Mẫu cho biết ông sẽ toại nguyện.

Năm 1886, sau khi tức vị, vua Ðồng Khánh liền cho xây lại đền này một cách khang trang, làm thêm nhiều đồ tự khí để thờ, và đổi tên ngôi đền là Huệ Nam Ðiện để tỏ lòng biết ơn Thánh Mẫu. Huệ Nam nghĩa là ban ân huệ cho nước Nam, vua Nam.

Điện Hòn Chén là ngôi điện duy nhất có một vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân xứ Huế và đó cũng là ngôi điện duy nhất ở Huế có sự kết hợp giữa nghi thức cung đình và tín ngưỡng dân gian; giữa lễ hội và đồng bóng; giữa văn hóa tâm linh và mê tín dị đoan. Đây cũng là nơi trang trí mỹ thuật đạt đến đỉnh cao vào cuối thế kỷ 19. Điện còn là sự pha trộn của nhiều tín ngưỡng tôn giáo mang sắc thái đa dạng.

Điện Hòn Chén không chỉ là một di tích lịch sử và tôn giáo mà còn là một thắng cảnh, một điểm tham quan văn hóa độc đáo. Công trình kiến trúc tôn giáo ấy đã được người xưa lồng vào trong một cảnh thơ mộng hữu tình của núi sông xứ Huế, ngày nay luôn thu hút hàng ngàn khách tham quan, nhất là vào dịp lễ hội tháng 3 và tháng 7 Âm lịch hàng năm.

Nghi lễ của Lễ hội Điện Huệ Nam. Ảnh: Văn Dũng/TTXVN

 Lễ hội Điện Huệ Nam - Dòng chảy của di sản và văn hóa

Lễ hội Điện Huệ Nam từ lâu đã trở thành một biểu tượng đặc sắc trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân xứ Huế nói riêng và khu vực miền Trung nói chung. Gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, lễ hội không chỉ là dịp để cộng đồng bày tỏ niềm tin và lòng thành kính đối với Thánh Mẫu, mà còn là không gian hội tụ, kết tinh những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong dòng chảy ấy, mỗi nghi lễ, mỗi hoạt động diễn ra đều mang đậm dấu ấn của bản sắc Việt, phản ánh mối liên kết bền chặt giữa con người với đời sống tâm linh và thiên nhiên.

Điểm nhấn đặc biệt làm nên sức hấp dẫn và chiều sâu của Lễ hội Điện Huệ Nam chính là hệ thống nghi lễ phong phú, được gìn giữ và thực hành một cách nghiêm cẩn qua nhiều thế hệ. Những nghi thức này mang đậm dấu ấn của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu, nhưng đồng thời được tổ chức trong khuôn khổ trang nghiêm, chuẩn mực, thể hiện tính kế thừa và nâng tầm về mặt nghệ thuật cũng như ý thức cộng đồng trong đời sống đương đại.

Người hành hương tham gia lễ hội Điện Huệ Nam. Ảnh: Văn Dũng/TTXVN

Nổi bật hơn cả là lễ rước Thánh Mẫu bằng đường bộ kết hợp đường thủy, một nghi thức độc đáo, hiếm thấy ở các lễ hội khác và gần như đã trở thành “thương hiệu” riêng của Huế. Hành trình rước bắt đầu từ Điện thờ Thánh Mẫu trên đường Chi Lăng, đi qua đình Thương Bạc trước khi đoàn lên thuyền ngược dòng sông Hương để tiến về Điện Huệ Nam.

Trên suốt chặng đường ấy, hình ảnh hàng chục chiếc bằng án được trang hoàng rực rỡ với cờ hoa, lọng tàn, hòa quyện trong âm thanh trầm hùng của trống chiêng và những lời khấn nguyện vang vọng, đã tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa giàu tính biểu đạt văn hóa. Đó không chỉ là một cuộc rước, mà còn là hành trình tái hiện niềm tin tâm linh và truyền thống văn hóa đặc sắc của vùng đất Cố đô.

Tiếp nối nghi thức rước là chuỗi các nghi lễ quan trọng, được tổ chức theo trình tự chặt chẽ và giàu ý nghĩa biểu trưng. Mở đầu là Lễ Cáo Yết và khai hội, nghi thức thông báo, xin phép thần linh, đánh dấu sự khởi đầu trang trọng của lễ hội. Sau đó là nghi lễ Cung nghinh Thánh Mẫu nhập điện, thể hiện sự tôn kính và cung thỉnh các đấng linh thiêng về ngự tại không gian chính của lễ hội.

Các hoạt động hành hương, dâng lễ và cầu nguyện diễn ra xuyên suốt, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia với mong ước về bình an, sức khỏe và may mắn. Đặc biệt, Lễ Chánh tế cầu quốc thái dân an là nghi thức trung tâm, mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc, gửi gắm ước vọng về một xã hội an lành, thịnh vượng. Kết thúc chuỗi hoạt động là Lễ hoàn tạ và hồi loan, khép lại lễ hội trong không khí trang nghiêm, trọn vẹn.

Thông qua lễ hội, những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt như đạo lý “uống nước nhớ nguồn,” tinh thần cố kết cộng đồng, lòng tri ân và tôn kính tiền nhân được khơi dậy và lan tỏa mạnh mẽ. Đây không chỉ là dịp để mỗi cá nhân hướng về cội nguồn tâm linh, mà còn là cơ hội để cộng đồng cùng nhau củng cố bản sắc, nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản. Đồng thời, lễ hội cũng góp phần quảng bá sâu rộng những giá trị đặc sắc về kiến trúc, cảnh quan và lịch sử của Điện Huệ Nam, một di tích gắn bó mật thiết với hệ thống tín ngưỡng dân gian và đời sống tinh thần của người Huế qua nhiều thế kỷ.

Theo kế hoạch tổ chức năm 2026, lễ hội sẽ diễn ra trong hai ngày 18-19/4/2026 (tức mùng 2-3 tháng 3 Âm lịch), tại các địa điểm gồm Điện Huệ Nam, đình Thương Bạc và Điện thờ Thánh Mẫu (352 Chi Lăng).

Với quy mô dự kiến thu hút từ 6.000 đến 10.000 người tham gia, sự kiện hứa hẹn tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi động, trang nghiêm mà vẫn gần gũi, nơi người dân địa phương, du khách thập phương và các thanh đồng, đạo quan cùng hội tụ trong một nhịp điệu chung của tín ngưỡng và lễ nghi.

Không gian lễ hội được mở rộng và kết nối hài hòa từ đất liền ra đến sông nước, tạo nên một “sân khấu sống” độc đáo, nơi các nghi thức truyền thống diễn ra trong sự giao hòa với cảnh quan thiên nhiên thơ mộng đặc trưng của Huế. Những đoàn rước uy nghiêm trên sông Hương, tiếng nhạc lễ vang vọng, sắc màu rực rỡ của trang phục nghi lễ cùng dòng người hành hương tấp nập… tất cả hòa quyện, tạo nên một bức tranh sinh động vừa linh thiêng vừa giàu tính nghệ thuật.

Đáng chú ý, trong bối cảnh Huế đang tích cực triển khai Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa, hướng tới xây dựng mô hình đô thị di sản-văn hóa-sinh thái, Lễ hội Điện Huệ Nam không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn đơn thuần mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững. Thông qua việc tổ chức lễ hội theo hướng chuyên nghiệp, văn minh và gắn với du lịch, di sản được “đánh thức” và chuyển hóa thành nguồn lực, góp phần thúc đẩy kinh tế, nâng cao vị thế của địa phương trên bản đồ văn hóa-du lịch.

Đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ hội Điện Huệ Nam” năm 2025.Ảnh: Tường Vi/TTXVN

 Việc lựa chọn Lễ hội Điện Huệ Nam là sự kiện mở đầu cho Festival mùa Hạ không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn thể hiện rõ tư duy đổi mới trong cách tổ chức của Huế xây dựng một mô hình festival bốn mùa, nơi các giá trị di sản được kết nối chặt chẽ với đời sống cộng đồng và nhu cầu của thị trường du lịch. Đây là bước đi chiến lược nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách, đồng thời tạo ra chuỗi trải nghiệm liên tục, đa dạng quanh năm./.

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/tin-tuc/le-hoi-dien-hue-nam-tu-di-tich-co-do-den-le-hoi-dac-sac-cua-nguoi-dan-hue-440966.html