Thay vì thụ động chờ đợi khán giả mua vé vào rạp, Nhà hát Nghệ thuật hát Bội TP. Hồ Chí Minh đã chủ động mang di sản đi tìm người xem ở nơi công cộng. Ảnh: Hữu Duyên - TTXVN  

 Không còn bó hẹp trong không gian đình, miếu hay những đêm diễn thưa thớt khán giả, nghệ thuật hát bội đang chủ động vươn ra các không gian công cộng, bước lên nền tảng số để “chạm” vào trái tim của giới trẻ bằng tư duy đổi mới nhưng vẫn tôn trọng giá trị di sản.

Tự “giải mã” di sản để kéo gần khoảng cách

Rào cản lớn nhất của hát bội đối với giới trẻ nhiều năm qua là sự xa lạ trong ngôn ngữ ước lệ, lối hát cổ và phong cách vẽ mặt phức tạp. Để kéo khán giả lại gần, các nghệ sĩ và nhà sáng tạo đã chọn cách tự “giải mã” các giá trị di sản thay vì bắt công chúng phải tự mò mẫm. Hành trình kéo gần khoảng cách đó bắt đầu từ việc chủ động tinh giản, đổi mới kịch bản nhằm tạo nền tảng tiếp thu dễ dàng nhất cho người xem.

Nhà hát Nghệ thuật hát bội Thành phố Hồ Chí Minh cũng như các nghệ sĩ tên tuổi đã chủ động chuyển hướng tiếp cận, thay vì chỉ diễn trọn vẹn các tuồng cổ với lời văn uyên bác vốn khó tiếp thu với người trẻ, đơn vị tập trung dựng và biểu diễn các trích đoạn lịch sử với lời thoại mộc mạc, thực tế hơn.

Gắn bó với nghệ thuật hát bội tròn 30 năm, nghệ sĩ Khổng Minh Khương chia sẻ rằng muốn yêu thì trước hết phải hiểu. Chính vì vậy, các chương trình biểu diễn hiện nay chủ yếu đưa đề tài lịch sử vào để khán giả làm quen, ngay cả các tuồng cổ cũng được điều chỉnh phù hợp. Khi đã cảm nhận và thấu hiểu được cái hay của di sản, các bạn trẻ sẽ đam mê và chủ động tìm đến.

Tại các buổi workshop và chương trình thực tế, khán giả trẻ được tận mắt quan sát quá trình nghệ sĩ trang điểm, vẽ mặt, khoác lên mình những bộ xiêm áo cầu kỳ và thử cầm các loại đạo cụ. Việc bóc tách chi tiết ý nghĩa từng nét vẽ, như mặt đỏ đại diện cho trung thần hay mặt trắng đại diện cho gian thần, giúp công chúng trẻ dễ dàng đọc hiểu và cảm nhận chiều sâu tâm lý từng nhân vật.

Sự chủ động “mở khóa” di sản từ phía những người làm nghề đã mang lại những thay đổi rõ rệt trong tư duy của người xem. Lần đầu tiên tham gia một buổi trải nghiệm vẽ mặt nạ hát bội, bạn Hoàng Minh Anh (20 tuổi, sinh viên) hào hứng chia sẻ: “Trước đây em từng nghĩ hát bội rất khó cảm và xa cách, nhưng khi được tự tay cầm thử đạo cụ, nghe nghệ sĩ phân tích ý nghĩa từng màu sắc trên mặt nạ, em mới ngộ ra mỗi chi tiết trên sân khấu đều là một tầng văn hóa sâu sắc. Hát bội lúc này không còn là câu chuyện của quá khứ mà trở thành một trải nghiệm nghệ thuật cực kỳ thú vị”.

Đưa di sản ra khỏi “tháp ngà”

Thay vì thụ động chờ đợi khán giả mua vé vào rạp, Nhà hát Nghệ thuật hát bội Thành phố Hồ Chí Minh đã chủ động mang di sản đi tìm người xem. Việc đưa hát bội ra các không gian công cộng hiện đại như Đường sách Nguyễn Văn Bình, Phố đi bộ Nguyễn Huệ hay các trung tâm thương mại đã thu hút đông đảo bạn trẻ và du khách dừng chân thưởng thức.

Bất ngờ "chạm trán" với di sản Việt ngay tại Đường sách, anh Thomas Millier (du khách Pháp) chia sẻ rằng anh hoàn toàn bị thu hút bởi các vũ đạo đặc trưng, cùng âm thanh của các nhạc cụ truyền thống và sắc màu rực rỡ từ trang phục đến mặt nạ của các nghệ sĩ. Anh đánh giá đây là những trải nghiệm rất độc đáo và ấn tượng khi đến một thành phố năng động, hiện đại như Thành phố Hồ Chí Minh.

Được xem buổi tổng duyệt tiết mục hát bội ngay trên đường phố, ông Justo (du khách Tây Ban Nha) cho biết, ông cảm thấy rất thú vị khi trực tiếp thấy các nghệ sĩ ở cự ly gần. Ông bày tỏ sự bất ngờ khi được tiếp xúc, chụp ảnh cùng các nghệ sĩ mà không phải trả phí như tại một số quốc gia khác. Điều này thật tuyệt vời vì các bạn đang giới thiệu di sản đến toàn thế giới bằng cách cởi mở và thoải mái như vậy.

Đứng ở góc độ người thực hành nghề, các nghệ sĩ trẻ cũng tìm thấy nguồn năng lượng tươi mới khi bước ra khỏi không gian đình làng truyền thống. Nghệ sĩ Hoàng Duy (tên thật là Hoàng Hữu Nhi) cho biết không khí biểu diễn ở đình làng trước đây chủ yếu phục vụ các cô bác lớn tuổi. Khi chuyển sang biểu diễn ở không gian công cộng, đối tượng xem phần lớn là các bạn trẻ và khách du lịch, giúp nghệ sĩ cảm nhận rõ sự trẻ trung, tươi mới của di sản.

Theo nghệ sĩ Hoàng Duy, điểm thu hút giới trẻ nhất ở hát bội chính là nghệ thuật vẽ mặt nạ độc đáo cùng những bộ trang phục lộng lẫy, rực rỡ. Chứng kiến sự khởi sắc của bộ môn này qua từng ngày, anh bộc bạch về tinh thần trách nhiệm của thế hệ kế thừa: “Làm sao để hát bội được phát triển rực rỡ hơn nữa, làm sao để các bạn trẻ yêu mến và đi xem hát bội thường xuyên hơn, từ đó người nghệ sĩ sẽ hăng say làm nghề và lưu giữ di sản mãi mãi”.

Không dừng lại ở các buổi diễn thực địa, thế hệ nghệ sĩ trẻ hôm nay còn chủ động mở rộng không gian hiện diện của hát bội trên môi trường số. Nghệ sĩ trẻ Lê Thị Ngọc Tâm (nghệ danh Tâm Tâm) chia sẻ rằng trước đây hát bội chỉ bó hẹp ở không gian đình làng hay các buổi phục vụ cố định. Giờ đây, thông qua việc quay phim và đăng tải trích đoạn, hình ảnh hậu trường hay các clip ngắn lên Facebook, TikTok hay YouTube, di sản có thể tiếp cận với đông đảo khán giả ở khắp mọi miền đất nước và quốc tế. Nghệ sĩ trải lòng: “Bản thân em mong chờ nghệ thuật hát bội sẽ bùng nổ, tỏa sáng hơn nữa trên mọi sàn diễn, đặc biệt là những sàn diễn lớn giống như các loại hình nghệ thuật mà giới trẻ đang theo đuổi hiện nay”.

*Trụ cột công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số

Bên cạnh các sân khấu đường phố, chiến lược “Sân khấu học đường” cùng các không gian cộng đồng được triển khai bài bản trong suốt hơn 5 năm qua đã giúp hát bội tạo nguồn khán giả trẻ bền vững cho giai đoạn phát triển mới. Dù ban đầu có những lo ngại về độ “vênh” giữa nghệ thuật cổ điển và lứa tuổi học sinh, nhưng bằng việc chủ động thiết kế chương trình phù hợp cho từng cấp học từ tiểu học đến đại học, dự án đã thu về những phản hồi tích cực.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Trưởng phòng Tổ chức biểu diễn, Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội Thành phố Hồ Chí Minh cho biết đơn vị đã triển khai các chương trình tiếp cận cộng đồng tại nhiều điểm đến. Chương trình gói gọn trong khoảng 60 phút nhưng được thiết kế rất linh hoạt, tích hợp giữa việc giới thiệu lịch sử, đặc trưng nghệ thuật với hoạt động tương tác, trải nghiệm.

Riêng với sân khấu học đường, nội dung biểu diễn được xây dựng bám sát theo bài học lịch sử của từng lứa tuổi. Ở cấp tiểu học, nhà hát đưa vào các trích đoạn như Võ Thị Sáu, Trần Quốc Toản hay các câu chuyện dân gian; cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông là các vở diễn về Hai Bà Trưng, Bà Triệu hay Lê Văn Duyệt. Khi đến với giảng đường đại học, chương trình được nâng lên thành chuyên đề chuyên sâu với các trích đoạn kinh điển.

Ông Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh rằng điều thu hút và làm khán giả trẻ hào hứng nhất chính là phần giao lưu. Việc được giải đáp thắc mắc và trực tiếp bước lên sân khấu để nghệ sĩ hướng dẫn từng động tác vũ đạo, câu ca hay lối nói ước lệ đã giúp công chúng cảm nhận di sản một cách gần gũi nhất.

Việc đưa hát bội và các loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp cận giới trẻ nằm trong định hướng lớn của Thành phố Hồ Chí Minh về phát triển ngành công nghiệp văn hóa giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến 2035. Chia sẻ về định hướng này, bà Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định Thành phố xem các bộ môn nghệ thuật truyền thống như cải lương, hát bội, múa rối là trụ cột trong phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là nguồn tài nguyên quý cần được đầu tư bài bản để trở thành sản phẩm văn hóa kết hợp du lịch mang tính thương hiệu đặc trưng. Ngành Văn hóa đang phối hợp chặt chẽ với ngành Du lịch để xây dựng hệ sinh thái sản phẩm nghệ thuật thường xuyên, kết hợp chính sách hỗ trợ của Nhà nước và nguồn lực tư nhân nhằm đưa tác phẩm nghệ thuật đến gần hơn với đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Hành trình đưa hát bội đến với khán giả trẻ không phải là việc “trẻ hóa” bằng cách làm mất đi bản sắc hay cốt lõi nghệ thuật. Đó là quá trình tìm kiếm những nhịp cầu bằng ngôn ngữ của thời đại, từ không gian tương tác thực tế, ứng dụng công nghệ hiện đại, đến việc xuất hiện tự nhiên trên các nền tảng số. Nhờ những nỗ lực bền bỉ ấy, thế hệ trẻ dần nhận ra rằng hát bội không hề cũ kỹ, mà là đỉnh cao của nghệ thuật thị giác, âm nhạc và biểu cảm mà cha ông đã chắt lọc và trao truyền qua nhiều thế hệ./.

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/tin-van/hanh-trinh-dua-hat-boi-cham-den-gioi-tre-460221.html