Giáo sư Nguyễn Văn Phú, Giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS). Ảnh: TTXVN phát  

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Paris, Giáo sư Nguyễn Văn Phú, Giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cho rằng các định hướng kinh tế được đặt ra tại Đại hội XIV đánh dấu “bước dịch chuyển chiến lược quan trọng” nhằm xây dựng nền tảng tăng trưởng bền vững và chất lượng cao cho Việt Nam trong giai đoạn tới.
Theo Giáo sư Nguyễn Văn Phú, trọng tâm của các định hướng kinh tế tại Đại hội XIV là đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển từ phụ thuộc lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên thô và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) theo số lượng sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và năng suất lao động. Trong đó, khu vực kinh tế tư nhân được xác định là động lực trung tâm của tăng trưởng, cùng với đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, khoa học-công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
Ông nhấn mạnh rằng đây là “chìa khóa” để Việt Nam tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình hoặc bẫy tăng trưởng trung bình – tình trạng mà tăng trưởng chỉ duy trì ở mức 6-7% trong thời gian dài mà không thể bứt phá lên các nấc thang phát triển cao hơn. Từ thực tiễn nghiên cứu, Giáo sư Nguyễn Văn Phú cho rằng nếu không cải thiện mạnh mẽ năng suất và chất lượng tăng trưởng, Việt Nam sẽ khó củng cố nền tảng phát triển dài hạn, bất chấp những thành tựu đáng ghi nhận trong giai đoạn vừa qua.
Thực tế cho thấy dù Việt Nam duy trì mức tăng trưởng 7-8% mỗi năm và đạt 27,62 tỷ USD vốn FDI giải ngân trong năm 2025 – mức cao nhất trong 5 năm gần đây – nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, với khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu đến từ khối doanh nghiệp này. Trong khi đó, doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị. Cạnh tranh trong khu vực ngày càng gay gắt khi các nền kinh tế như Ấn Độ, Indonesia, Thái Lan và Malaysia đang đẩy mạnh thu hút FDI chất lượng cao vào các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, trung tâm dữ liệu, xe điện và kinh tế xanh với các chính sách ưu đãi rất quyết liệt.
Theo Giáo sư Nguyễn Văn Phú, trong bối cảnh đó, các thông điệp của Đại hội XIV cần nhấn mạnh một chiến lược phát triển mang tính chọn lọc và nâng cấp. Trước hết là thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án gắn với chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo và liên kết chặt chẽ với định hướng “Make in Vietnam”. Cùng với đó là cải cách thể chế mạnh mẽ, giảm thủ tục hành chính, tăng tính minh bạch, nâng cao độ tin cậy trong hoạch định chính sách và tính dự đoán. Việc hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân hình thành các “doanh nghiệp đầu tàu” có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu cũng được ông coi là một nhiệm vụ then chốt. Đồng thời, cần tập trung phát triển các ngành chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học, y tế, kinh tế số, kinh tế xanh, cùng với nông nghiệp sạch và chất lượng cao.
Giáo sư Nguyễn Văn Phú đặc biệt lưu ý điểm nhấn mới trong định hướng phát triển được đó là chiến lược thu hút dòng vốn tài chính ngoài FDI thông qua việc xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) tại Thành phố Hồ Chí Minh và Thành phố Đà Nẵng. Dù quy mô ban đầu còn khiêm tốn, mô hình “một trung tâm – hai điểm đến” này được kỳ vọng sẽ đa dạng hóa nguồn vốn cho nền kinh tế, giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và FDI truyền thống, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Theo định hướng, Thành phố Hồ Chí Minh được xác định là trung tâm giao dịch tài chính, ngân hàng và thị trường vốn, với mục tiêu thu hút từ 5-20 tỷ USD vốn tài chính ban đầu đến năm 2027, trong khi Đà Nẵng tập trung phát triển công nghệ tài chính (fintech), khởi nghiệp (start-up), quỹ đầu tư công nghệ và tài chính xanh.
Giáo sư Nguyễn Văn Phú cho rằng nếu được triển khai hiệu quả, các IFC này có thể thu hút 10-15 tỷ USD dòng vốn tài chính mỗi năm đến năm 2030, qua đó đóng góp thêm cho GDP thông qua phân bổ vốn hiệu quả hơn và giảm chi phí giao dịch. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý Việt Nam sẽ phải cạnh tranh trực diện với các IFC đã phát triển rất mạnh như Singapore và Hong Kong (Trung Quốc), trong khi thị trường vốn trong nước còn hạn chế về quy mô, thanh khoản và nguồn nhân lực tài chính chất lượng cao.
Tổng thể, các định hướng của Đại hội XIV là đúng hướng và cần thiết, song thành công phụ thuộc quyết định vào khả năng thực thi nhanh, nhất quán và thực chất. Việt Nam không còn là “lựa chọn mặc định giá rẻ”. Muốn giữ vị thế trong nhóm dẫn đầu Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Việt Nam phải cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, đổi mới và độ tin cậy chính sách. Năm 2026 vì vậy mang tính bản lề: nếu cải cách được đẩy mạnh, Việt Nam có thể củng cố vai trò trung tâm sản xuất - tài chính mới của khu vực; nếu không, nguy cơ chững lại trong bẫy thu nhập trung bình và mất dần lợi thế so với Ấn Độ hay Indonesia là hoàn toàn hiện hữu.
Bàn về hoàn thiện thể chế và môi trường đầu tư-kinh doanh, Giáo sư Nguyễn Văn Phú đánh giá cao việc các dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV lần đầu xác định kinh tế tư nhân là “động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế, đồng thời coi hoàn thiện thể chế là chìa khóa để tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển. Tuy nhiên, ông cho rằng để tạo niềm tin và động lực thực chất cho cộng đồng doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp và nhà đầu tư người Việt ở nước ngoài, cần tập trung tháo gỡ một số nút thắt then chốt.
Cải cách hành chính cần được thực hiện một cách thực chất, do thủ tục còn phức tạp, thiếu ổn định và minh bạch đang làm gia tăng chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp. Việc đẩy mạnh số hóa theo mô hình “một cửa”, rút ngắn đáng kể thời gian phê duyệt dự án sẽ giúp doanh nghiệp tập trung vào sản xuất và đổi mới, đồng thời tạo niềm tin cho doanh nhân nước ngoài và Việt kiều vốn quen với môi trường kinh doanh hiệu quả, ổn định. Bên cạnh đó, tăng cường minh bạch và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng trong tiếp cận đất đai, tín dụng và tài nguyên được coi là điều kiện tiên quyết để khơi thông nguồn lực cho khu vực kinh tế tư nhân và thu hút dòng vốn, công nghệ và tri thức từ bên ngoài.
Việc hoàn thiện cơ chế giám sát, bảo vệ quyền sở hữu và sở hữu trí tuệ theo chuẩn quốc tế sẽ khơi thông nguồn lực, giảm rủi ro cho nhà đầu tư và tạo điều kiện hình thành các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn. Đây cũng là yếu tố then chốt để thu hút dòng vốn, công nghệ và tri thức từ nước ngoài và Việt kiều.
Giáo sư Nguyễn Văn Phú cũng nhấn mạnh yêu cầu cải thiện khả năng tiếp cận vốn và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, thông qua phát triển thị trường vốn tư nhân, khuyến khích quỹ đầu tư mạo hiểm, tài chính xanh và các ưu đãi thuế cho hoạt động đổi mới sáng tạo. Cùng với đó là cải cách giáo dục-đào tạo và chính sách thu hút nhân tài, đặc biệt là Việt kiều có kinh nghiệm và mạng lưới toàn cầu, thông qua các chương trình ưu đãi thuế, ưu đãi về lương bổng, hỗ trợ khởi nghiệp và nghiên cứu. Tuy nhiên, cần có những định chế về liêm chính khoa học để tránh sử dụng những nhà khoa học cả trong và ngoài nước có vấn đề về liêm chính. 
Giáo sư Nguyễn Văn Phú đề xuất Đảng và Nhà nước tập trung vào những ngành chiến lược phục vụ nhu cầu phát triển đất nước dựa vào đổi mới sáng tạo, như các ngành STEM, công nghệ cao, y tế, năng lượng mới và năng lượng tái tạo, nông nghiệp sạch và chất lượng cao, quản trị kinh tế,... Cụ thể hơn, Việt Nam cần đẩy mạnh hơn nữa đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành chiến lược này. Các IFC ở Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng cần xây dựng nhanh chóng chương trình đào tạo các chuyên gia tài chính và quản trị kinh tế cần thiết cho sự hoạt động của mình. Đồng thời, xây dựng cơ chế kết nối “nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học” (ví dụ hình thức đào tạo tiến sĩ theo mô hình CIFRE của Pháp) để phát triển nghiên cứu khoa học, phục vụ nhu cầu các doanh nghiệp, nâng cao nội lực nền kinh tế trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển.
Giáo sư Nguyễn Văn Phú khẳng định rằng nếu các nút thắt trên được tháo gỡ bằng hành động cụ thể và thực thi nhanh, các định hướng của Đại hội XIV có thể củng cố niềm tin thị trường, nâng cao chất lượng tăng trưởng và đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của đầu tư chất lượng cao, hướng tới mục tiêu quốc gia phát triển vào năm 2045. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở các tuyên bố, Việt Nam sẽ khó bứt phá trong môi trường cạnh tranh khu vực ngày càng khốc liệt.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, chịu tác động của cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và Cách mạng công nghiệp 4.0, Giáo sư Nguyễn Văn Phú cho rằng Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam cần đưa ra các định hướng và cơ chế đặc biệt để huy động hiệu quả nguồn lực từ cộng đồng kiều bào, đặc biệt là doanh nhân và trí thức người Việt tại Pháp.
Cũng theo Giáo sư, kiều bào không chỉ đóng góp kiều hối – ước đạt khoảng 16 tỷ USD trong năm 2025 – mà còn mang theo tri thức công nghệ, kinh nghiệm quản trị và mạng lưới kết nối quốc tế quý giá. Đây là nguồn lực chiến lược để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng cao gắn với chuyển đổi xanh và số hóa. Để khai thác hiệu quả nguồn lực này, cần chuyển từ cách tiếp cận “vận động” sang “huy động thực chất”, dựa trên thể chế minh bạch và môi trường đầu tư bình đẳng.
Theo ông, Đại hội XIV cần cụ thể hóa quan điểm coi kiều bào là bộ phận không tách rời của dân tộc thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý, bảo đảm quyền sở hữu và đầu tư tài chính không phân biệt quốc tịch, kèm theo các ưu đãi thuế cho dự án xanh và công nghệ cao. Việc xem xét thành lập Quỹ đầu tư kiều bào với sự tham gia quản trị của chính kiều bào cũng được coi là một hướng đi nhằm huy động hiệu quả nguồn lực này vào các lĩnh vực chiến lược như hạ tầng số, AI và năng lượng tái tạo. Đồng thời, cần triển khai các chương trình thu hút chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài thông qua thị thực dài hạn, ưu đãi lương bổng, thuế và hỗ trợ nghiên cứu, cũng như xây dựng nền tảng số kết nối trí thức, doanh nghiệp và dự án trong nước với mạng lưới kiều bào. Với cộng đồng Việt tại Pháp, có thể ưu tiên các lĩnh vực thế mạnh như AI, công nghệ sinh học, y tế, tài chính số và kinh tế xanh. 
Đại hội nên mở rộng cơ chế để kiều bào tham gia các hội đồng tư vấn chính sách, chương trình cố vấn doanh nghiệp và quản trị doanh nghiệp, không phân biệt người trong và ngoài hệ thống chính trị, qua đó đưa kinh nghiệm quản trị tiên tiến từ châu Âu vào khu vực kinh tế tư nhân và doanh nghiệp nhà nước, góp phần hình thành các tập đoàn, cả tư nhân và nhà nước, có quy mô lớn, có sức cạnh tranh khu vực.
Theo Giáo sư Nguyễn Văn Phú, nếu được hỗ trợ bằng cơ chế giám sát độc lập và thực thi nghiêm túc, các định hướng này có thể huy động thêm nguồn lực tài chính và con người từ kiều bào đến năm 2030, qua đó giúp Việt Nam vượt bẫy thu nhập trung bình/tăng trưởng trung bình và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với kiều bào tại Pháp, đây cũng là cơ hội để phát huy vai trò cầu nối kinh tế - tri thức giữa Việt Nam và châu Âu, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của đất nước./.

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/tin-van/dai-hoi-xiv-cua-dang-doi-moi-mo-hinh-tang-truong-de-but-pha-va-tranh-bay-thu-nhap-trung-binh-424312.html