Theo các tài liệu lịch sử, nghề tạc tượng ở Bảo Hà có lịch sử hàng trăm năm, gắn với danh nhân Nguyễn Công Huệ - người được suy tôn là ông tổ nghề tạc tượng Việt Nam. Từ một làng quê thuần nông, Bảo Hà dần trở thành nơi quy tụ nhiều nghệ nhân tài hoa, với sản phẩm có mặt ở nhiều đình, đền, chùa và công trình văn hóa trên cả nước. Những pho tượng Phật, tượng Thánh, tượng danh nhân hay linh vật được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo của người thợ Bảo Hà không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng của người Việt.

Nghệ nhân Tô Hữu miệt mài tạo tác pho tượng Phật tại xưởng nghề, tiếp nối truyền thống tạc tượng lâu đời của làng Bảo Hà.

 

Để hoàn thiện một pho tượng gỗ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Mọi việc bắt đầu từ khâu lựa chọn nguyên liệu. Gỗ được chọn phải phù hợp với từng loại sản phẩm, có độ bền, ít cong vênh và giữ được đường nét sau nhiều năm sử dụng. Sau khi tạo phôi, người thợ tiến hành tạo dáng tổng thể rồi từng bước chạm khắc các chi tiết như khuôn mặt, nếp áo, bàn tay hay những hoa văn trang trí. Chỉ riêng việc tạo thần thái cho khuôn mặt cũng đòi hỏi nhiều năm kinh nghiệm và sự cảm nhận tinh tế, bởi đây là yếu tố quyết định sức sống của tác phẩm.

Bức hoành phi sơn son thếp vàng vừa hoàn thiện, nổi bật với những đường nét chạm khắc công phu.

 

Trong các xưởng nghề ở Bảo Hà, tiếng đục, tiếng đẽo vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Những người thợ ngồi bên khối gỗ lớn, tỉ mỉ hoàn thiện từng đường nét. Có những pho tượng chỉ mất vài ngày để hoàn thành, nhưng cũng có tác phẩm phải thực hiện trong nhiều tháng, thậm chí cả năm, tùy theo kích thước và yêu cầu của khách hàng. Mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người nghệ nhân, bởi dù cùng một mẫu tượng nhưng không có hai tác phẩm nào hoàn toàn giống nhau.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, nhiều cơ sở sản xuất đã đưa máy móc vào hỗ trợ một số công đoạn như cắt, tạo phôi hay xử lý bề mặt. Tuy nhiên, những phần việc quan trọng nhất vẫn được thực hiện bằng phương pháp thủ công. Đó là lúc người nghệ nhân gửi gắm kinh nghiệm, cảm xúc và sự sáng tạo vào từng tác phẩm. Chính yếu tố này tạo nên giá trị khác biệt của tượng gỗ Bảo Hà so với các sản phẩm sản xuất hàng loạt bằng máy.

 

Không chỉ duy trì nghề truyền thống, nhiều cơ sở tại Bảo Hà còn chủ động đổi mới mẫu mã để đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường. Bên cạnh các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, các nghệ nhân còn chế tác tượng trang trí, tượng chân dung, linh vật phong thủy và các sản phẩm mỹ thuật phục vụ không gian nội thất. Sự linh hoạt trong sản xuất giúp làng nghề từng bước thích ứng với sự thay đổi của thị trường, đồng thời tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân địa phương.

Điều đáng quý là nghề tạc tượng ở Bảo Hà vẫn có sự tiếp nối giữa các thế hệ. Nhiều gia đình nhiều đời gắn bó với nghề, con cháu từ nhỏ đã được làm quen với đục, búa, học cách quan sát từng đường nét của khối gỗ dưới sự hướng dẫn của cha ông. Không ít người sau khi học tập hoặc làm việc ở nơi khác vẫn trở về quê để tiếp nối nghề truyền thống, góp phần gìn giữ những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, sản phẩm được phủ lớp sơn lót, chuẩn bị cho các công đoạn hoàn thiện tiếp theo.

 Bên cạnh giá trị kinh tế, làng nghề Bảo Hà còn mang ý nghĩa lớn về văn hóa. Mỗi pho tượng không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là kết tinh của kỹ thuật, mỹ thuật và đời sống tinh thần của người Việt. Đó cũng là lý do nghề tạc tượng nơi đây luôn được đánh giá là một trong những nghề thủ công tiêu biểu cần được bảo tồn và phát huy trong bối cảnh hiện nay.

Trong xu hướng phát triển du lịch trải nghiệm, Bảo Hà cũng có nhiều tiềm năng trở thành điểm đến hấp dẫn. Du khách không chỉ được tham quan các xưởng nghề, tìm hiểu quy trình chế tác tượng gỗ mà còn có cơ hội gặp gỡ những nghệ nhân, lắng nghe câu chuyện về lịch sử làng nghề và cảm nhận sự tâm huyết gửi gắm trong từng tác phẩm. Đây là hướng đi góp phần quảng bá giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo động lực để nghề tạc tượng tiếp tục phát triển bền vững.

Hệ thống tượng thờ tại chùa Bảo Hà gồm nhiều pho tượng được gìn giữ, tu bổ và bổ sung qua các thời kỳ bởi các nghệ nhân địa phương.

Gian thờ chính tại miếu Bảo Hà, nơi thờ Đức Thánh Linh Lang Đại Vương với pho tượng "đứng lên, ngồi xuống" nổi tiếng, thể hiện kỹ thuật tạo tác tinh xảo và sự sáng tạo của các nghệ nhân làng Bảo Hà.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, những người thợ ở làng tạc tượng Bảo Hà vẫn lặng lẽ gìn giữ nghề bằng niềm đam mê và sự kiên trì. Từ những khối gỗ vô tri, họ tạo nên những tác phẩm mang hồn cốt văn hóa dân tộc. Mỗi nhát đục, mỗi đường chạm không chỉ làm nên một pho tượng mà còn góp phần gìn giữ ký ức của một làng nghề đã gắn bó với vùng đất Hải Phòng qua nhiều thế kỷ./.

Bài: Công Đạt; Ảnh: Thông Thiện – Trịnh Bộ - Công Đạt/Báo ảnh Việt Nam