25/04/2017 00:01 GMT+7 Email Print Like 0

Hành trình khám phá chữ Nôm của Giáo sư Shimizu Masaaki

Đến từ đất nước Nhật Bản nhưng Giáo sư Shimizu Masaaki lại dành tình yêu cho ngôn ngữ tiếng Việt và có niềm đam mê hăng say trong việc nghiên cứu, bảo tồn di sản chữ Nôm - loại văn tự cổ của Việt Nam.
Chúng tôi gặp Giáo sư  Shimizu Masaaki khi ông sang Việt Nam nhận Giải thưởng Balaban do Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm (một tổ chức thiện nguyện công chúng của Việt Kiều tại Mỹ) trao tặng. Nói về cơ duyên với việc nghiên cứu chữ Nôm, Giáo sư Shimizu Masaaki kể rằng, vào năm 1985, khi còn là sinh viên trường đại học Osaka, có một lần ông đến văn phòng của Giáo sư Tomita Kenji và vô tình đọc được văn bản chữ Nôm viết về “Công trình nghiên cứu của Giáo sư Đào Duy Anh”. Sở dĩ ông có thể đọc và hiểu một phần trong văn bản chữ Nôm này là vì người Nhật Bản ngày từ cấp 1 đã được dạy lục thư (cấu tạo của chữ Hán) mà cấu tạo chữ Nôm là cách viết biến thể theo lục thư của Trung Quốc nên người Nhật đọc và hiểu.
 
Từ đó, Giáo sư  Shimizu Masaaki cảm thấy thích và bắt đầu quan tâm hơn về chữ Nôm. Tuy nhiên, người mà có tác động đến niềm đam mê nghiên cứu chữ Nôm với ông nhất là cố giáo sư ngôn ngữ học Nguyễn Tài Cẩn. Trong thời gian ông học ở Việt Nam từ năm 1990 - 1991, ông đã học bộ môn ngữ âm và Hán Nôm của giáo sư Nguyễn Tài Cẩn giảng dạy.
 
Đến khi quay trở về Nhật Bản, ông đã bảo vệ thành công đề tài luận văn thạc sĩ “Từ Hán Việt trong từ điển của Alexsandre de Rhodes”. Sau đó, ông tiếp tục chuyển lên nghiên cứu Tiến sĩ về ngành Hán tự học ở đại học Kyoto. Với quá trình nghiên cứu và sưu tập được một số bản dập về ý nghĩa chữ Nôm cổ, giáo sư  Shimizu Masaaki đã có một số công trình như: “Phục âm cách phát âm tiếng Việt vào thế kỷ 15 bằng sử dụng các tư liệu chữ Nôm”, “Một số vấn đề về âm Hán Việt trong tư liệu Quốc ngữ vào thế kỷ 17”, “Một số tái tạo ngữ âm học của người Việt qua việc sử dụng chữ Nôm”…


Giáo sư  Shimizu Masaaki (tháng 3/2017).


Giáo sư Shimizu Masaaki nhận Giải thưởng Balaban 2017
do Chủ tịch Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm Lee Collins trao tặng.



Chủ tịch Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm Lee Collins (bên phải) 
trao đổi về nghiên cứu chữ Nôm cùng Giáo sư  Shimizu Masaaki trong lần sang làm việc tại Việt Nam.


Giáo sư  Shimizu Masaaki phát biểu tại buổi trao Giải thưởng Balaban 2017.

Đặc biệt, Giáo sư  Shimizu Masaaki còn nghiên cứu chữ Nôm thông qua ngôn ngữ của người dân tộc Tày ở Việt Nam. Ông cho biết, có một lần đi đến tỉnh Cao Bằng và đã gặp cụ bà hơn 80 tuổi người dân tộc Tày viết được chữ Nôm Tày. Rất tò mò nên giáo sư Shimizu Masaaki đã đọc số văn tế các thầy cúng bằng chữ Nôm Tày và hiểu được hầu hết ý nghĩa cơ bản.
 
Cùng với việc học tiếng Tày do anh Mả Thanh Tùng là du học sinh Việt Nam tại Nhật Bản dạy, Giáo sư  Shimizu Masaaki đã tham gia nhiều hội thảo quốc tế thuyết trình một số nội dung về chữ Nôm Tày như: Vai trò của chữ Nôm trong việc phát triển của chữ Nôm Tày; Lịch sử tiếng Tày ở Cao Bằng thông qua việc phân tích chữ Nôm Tày; Quá trình phát triển chữ Nôm Tày dưới góc độ tiếp xúc ngôn ngữ giữa hai dân tộc Việt - Tày…
 
Bên cạnh là một nhà nghiên cứu về chữ Nôm, hiện nay Giáo sư  Shimizu Masaaki đang giảng dạy tiếng Việt cho các sinh viên Nhật Bản tại trường đại học Osaka. Chương trình học tiếng Việt dành cho sinh viên được Giáo sư  Shimizu Masaaki chia làm 3 cấp độ. Năm thứ nhất các sinh viên sẽ được học cách phát âm trong vòng 2 tháng đầu và cách xưng hô thông qua việc đặt các đoạn hội thoại của người Việt Nam. Đến năm thứ hai, Giáo sư  Shimizu Masaaki sử dụng các nguồn thông tin thời sự hàng ngày và một số bộ phim điện ảnh của Việt Nam cho sinh viên tập nghe tiếng Việt. Ông đã liên lạc với đạo diễn Đặng Nhật Minh là đạo diễn nổi tiếng của nền điện ảnh Việt Nam để được cho phép sử dụng một số tư liệu phim “Bao giờ cho đến tháng 10”, “Hà Nội mùa đông năm 46”, “Đừng đốt” làm giáo trình giảng dạy của mình. Việc sử dụng các bộ phim này vào giảng dạy đã giúp cho sinh viên của ông có cơ hội hiểu thêm về lịch sử và văn hóa đất nước Việt Nam khá nhiều.



Giáo sư  Shimizu Masaaki trao đổi cùng Giáo sư Trần Trí Dõi, chuyên gia đầu ngành về ngữ âm lịch sử và lịch sử tiếng Việt.



Giáo sư  Shimizu Masaaki tham dự buổi tọa đàm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.


Sinh viên Nhật Bản đang học tại Việt Nam trò chuyện cùng Giáo sư  Shimizu Masaaki về chữ Nôm.


Giáo sư  Shimizu Masaaki làm việc tại thư viện của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.


Các bản khắc chữ Nôm cổ cũng được giáo sư đặc biệt quan tâm.


Giáo sư  Shimizu Masaaki nghiên cứu các chữ Nôm cổ trên bia đá tại Văn Miếu Quốc Tử Giám.


Nhân viên phòng nghiên cứu và sưu tầm của Văn Miếu Quốc Tử Giám 
trao đổi cùng giáo sư  Shimizu Masaaki về các chữ Nôm cổ trên bản dập của bia đá.

Mục tiêu cuối cùng của Giáo sư Shimizu Masaaki là sinh viên của mình khi tốt nghiệp có thể viết được khóa luận bằng tiếng Việt. Vì vậy, vào năm thứ 3 và thứ 4, ông dạy cho sinh viên cách viết bài luận bằng cách lấy một số bài viết tiếng Việt có cấu trúc ngữ pháp chuẩn mực làm mẫu. Rất nhiều học sinh của Giáo sư  Shimizu Masaaki đã viết đề tài khóa luận của mình khá ấn tượng thông qua việc sang Việt Nam và tham gia vào một số hoạt động thực tế tìm hiểu về nhạc cụ dân tộc như đàn bầu, đàn nhị, nghệ thuật tranh sơn mài qua họa sĩ Phạm Kim Mã, làm chương trình từ thiện cho các trẻ em Làng hòa bình SOS hoặc dạy tiếng Việt cho trẻ em Việt Nam tại Nhật Bản.
 
Nói về kỷ niệm mà ông nhớ nhất qua những lần đến Việt Nam, Giáo sư  Shimizu Masaaki kể rẳng, vào năm 1990 trong thời gian sang học tiếng Việt tại Hà Nội, có một hôm ông bị ốm nhưng không có cách nào để liên lạc xin nghỉ giờ giảng môn phương ngữ học của giáo sư Hoàng Thị Châu. "Khi tôi phải nằm nghỉ ở ký túc xá đã được cô Châu đến thăm. Cô vừa gọt cam cho tôi ăn vừa hỏi thăm sức khoẻ. Tôi rất xúc động vì cảm thấy mình như đang được mẹ chăm sóc ở nhà vậy. Sau khi nghỉ hưu, nếu có cơ hội, tôi muốn sang Việt Nam để tiếp tục làm tiếp công việc hiện tại của mình”, Giáo sư  Shimizu Masaaki chia sẻ./.
 
Bài: Ngân Hà - Ảnh: Trần Thanh Giang