Năm 1993, tại một cuộc hội thảo về văn hóa các dân tộc miền núi, bản tham luận về nghệ thuật múa Mường mang tên “Tìm về một nền nghệ thuật bị lãng quên” của Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Bùi Chí Thanh đã gây được sự chú ý đặc biệt đối với nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Bắc.
Trước đó, có nhiều nhà nghiên cứu từng khẳng định rằng người Mường không có múa. Nhưng với bản tham luận này, là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, sưu tầm điền dã, ông Thanh đã khẳng định, người Mường có những điệu múa hết sức đặc sắc.
Ông Thanh cho biết, người Mường không có chữ viết, song văn hóa truyền miệng đã để lại hàng trăm tác phẩm văn học có giá trị như sử thi "Đẻ đất đẻ nước", các tác phẩm thơ, truyền thuyết hết sức đa dạng, phong phú, cùng với nó là một hệ thống nhạc không lời và các nhạc khí của dân tộc Mường rất đồ sộ và phong phú. Từ các nghiên cứu, điền dã trên các vùng Mường, các di chỉ khảo cổ đều cho thấy, trong đời sống tinh thần của người Mường có những điệu múa phục vụ cho nhiều hoạt động khác nhau như ngày mùa, lễ hội hay tang ma.
Nghệ sĩ Ưu tú Bùi Chí Thanh, người có công gìn giữ và phát triển các điệu múa Mường.
Những công trình nghiên cứu có giá trị của NSƯT Bùi Chí Thanh
về nghệ thuật múa Mường nói riêng và văn hóa truyền thống của người Mường nói chung.
NSƯT Bùi Chí Thanh và người vợ hiền của mình.
Ngày xưa, tại các vùng Mường còn tồn tại chế độ lang đạo (tầng lớp cai trị cao nhất của vùng), các điệu múa thường chủ yếu phục vụ giai cấp này. Mỗi nhà lang đạo thường có các đội múa riêng và không được phổ biến nhiều trong dân. Khi Cách mạng Tháng 8 thành công, chế độ lang đạo bị lật đổ vì thế những điệu múa cũng bị thất truyền.
Không sinh ra ở Tây Bắc, nhưng cái duyên với nghệ thuật múa của các dân tộc Tây Bắc đã ngấm vào máu của Bùi Chí Thanh khi ông còn là một anh lính trẻ say mê tham gia các hoạt động nghệ thuật tại vùng này. Năm 1959, ông được cử đi học Trung cấp múa tại Hà Nội với chuyên ngành biên đạo múa, ra trường ông lại quay trở về Tây Bắc tham gia đào tạo, nghiên cứu, tổ chức nhiều lớp múa cho các dân tộc Thái, Dao, Mường…
Cả cuộc đời gắn bó với Tây Bắc nên ông càng quan tâm đến các điệu múa cổ truyền của người Mường. Trước những luận điểm cho rằng người Mường không có múa, ông Thanh đã bắt tay vào nghiên cứu và tìm cách phục dựng lại nhiều điệu múa Mường. Tại nhiều vùng Mường từ Hòa Bình đến tận Thanh Hóa, Nghệ An đều lưu dấu chân điền dã của ông. Và từ những chuyến đi ấy, các ghi chép, nghiên cứu từ các di chỉ khảo cổ, các hoạt động tín ngưỡng đã đưa ông đến một kết luận cơ bản, đó là người Mường có những điệu múa riêng của mình.
Ông Thanh cho biết: “Trong những chuyến điền dã, tìm hiểu các ngày lễ hội, những dịp đón khách và đi sâu vào nhân dân chúng tôi đã thấy dân tộc Mường đã từng có một nền nghệ thuật múa phong phú, đặc sắc và hiện còn đang giữ được một số điệu múa cổ truyền của mình. Nghệ thuật múa Mường trước đây luôn được gắn liền và chiếm một vị trí quan trọng trong các hội lễ, đặc biệt là trong nghi thức tang ma.”
Ông Thanh trong một lần đi nghiên cứu điền dã thu thập thông tin về văn hóa nghệ thuật trong cộng đồng người Mường. (Ảnh: Tư liệu)
Ông đã có công trong việc phục dựng và hướng dẫn người Mường nhiều điệu múa truyền thống của họ. (Ảnh: Tư liệu)
Thiếu nữ Mường trong điệu múa cồng chiêng truyền thống.
(Ảnh: Tư liệu)
|
Cồng chiêng là một nét văn hóa đặc trưng của người Mường.
(Ảnh: Tư liệu)
|
Từ những năm tháng say mê nghiên cứu ấy, ông Thanh đã tìm ra và phục dựng lại rất nhiều điệu múa Mường. Các điệu múa đặc sắc và có quy mô lớn như: Múa quạt ma, Múa cờ, Múa dâng lễ, Múa mặt mẻ (múa giả trang)… Cùng với đó ông đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về nghệ thuật Mường như: “Âm nhạc trong gia đình người Mường”, “Điệu múa nàng dâu”...
Trong căn nhà nhỏ tại thành phố Hòa Bình, ông Thanh vẫn ngày ngày say mê với các trang bản thảo nghiên cứu về các điệu múa Mường, các giá trị văn hóa của người Mường. Vợ ông, một họa sĩ và cũng là một phụ nữ Mường, cũng là một cộng sự đặc biệt giúp ông trong công việc nghiên cứu. Ông mong ước rằng, tiếng cồng chiêng, điệu múa Mường sẽ vươn xa, được lớp trẻ yêu thích gìn giữ và phát huy để gìn giữ cho đất nước một vốn vắn hóa quý./.
| Nghệ sĩ ưu tú Bùi Chí Thanh sinh năm 1933 tại Gia Viễn, Ninh Bình. Ông từng đoạt giải đạo diễn xuất sắc cho các tác phẩm múa: “Cây bông mẫu" (1993), “Hoà Bình chiến thắng" (1992). Được Giải thưởng Nhà nước cho 3 công trình nghiên cứu về nghệ thuật múa Mường. Với những cống hiến cho nghệ thuật, ông đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì và phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. |
Bài: Hữu Tuấn - Ảnh: Trần Huấn