Giáo sư - Tiến sĩ (GS.TS) Phạm Đức Dương không chỉ nổi tiếng là một chuyên gia hàng đầu của ngành Đông Nam Á học Việt Nam mà ông còn là một nhà giáo có trái tim nhân hậu hết lòng vì sự nghiệp giáo dục của nước nhà. Nay dẫu đã nghỉ hưu nhưng ông vẫn tiếp tục cống hiến cả cuộc đời mình cho sự nghiệp giáo dục bậc đại học và trên đại học của Việt Nam. Trong căn phòng nhỏ bộn bề những tủ sách chất cao quá đầu người, Giáo sư Phạm Đức Dương ngồi đó miệt mài bên chồng bản luận văn Tiến sĩ của các nghiên cứu sinh mà ông được giao phản biện. Không dám phá vỡ không khí làm việc của Giáo sư, chúng tôi đứng yên chờ đợi, mãi hồi lâu mới thấy ông giật mình ngước mắt nhìn lên: “Xin lỗi, mình bận quá nên quên cả có khách”. GS.TS Phạm Đức Dương, nhà Đông Nam Á học hàng đầu của ViệtNam (8/2009). Phạm Đức Dương bảo vệ Luận án Phó Tiến sĩ tại Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô (cũ) – năm 1970. Trên giảng đường lớp cao học của trường ĐHKHXH-NV – ĐHQG-HN. Dù đã nghỉ hưu, nhưng GS vẫn dành nhiều thời gian cho công việc nghiên cứu khoa học. Nhiều bạn trẻ tìm đến thư viện riêng của GS để vừa được đọc sách vừa nghe ông giảng dạy nhiều điều bổ ích. Bên người vợ thủy chung của mình. Những lúc rảnh rỗi ông thường dành thời gian cho việc chăm sóc những chậu cảnh trong vườn như một thú vui lúc về già. Pha ấm chè thơm đãi khách, Giáo sư Phạm Đức Dương nói vui: “Cả cuộc đời mình, sống nhờ sách để rồi cuối cùng cũng trở về với sách”. Nhiều người nhận xét, nói đến Giáo sư Dương là nói đến ngành Đông Nam Á học, nói đến ngành Đông Nam Á học của Việt Nam không thể không nói đến Giáo sư Dương. Lần giở lại quá trình mấy mươi năm làm khoa học của ông mới thấy lời nhận xét ấy quả không sai. Còn nhớ, vào giữa những năm 60 của thế kỷ trước, sau khi tốt nghiệp trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông được phân công về công tác tại Tổ Ngôn ngữ của Viện Văn học rồi tham gia xây dựng ngành Ngôn ngữ học Việt Nam, đưa vào Việt Nam hai ngành mới: Ngôn ngữ học dân tộc và Ngữ âm học thực nghiệm. Sau đó được cử đi làm nghiên cứu sinh ở Viện Phương Đông thuộc Viện Hàn Lâm khoa học Liên Xô (cũ). Một trong những bước ngoặt trong cuộc đời làm khoa học của ông đó là vào năm 1973, ông được Nhà nước giao nhiệm vụ xây dựng Viện Đông Nam Á, đến năm 1983 thì trở thành Viện trưởng và công tác ở đấy cho đến tận ngày nghỉ hưu. Kể từ đây, sự nghiệp và tên tuổi của ông gắn liền với ngành Đông Nam Á học còn non trẻ của Việt Nam . Giáo sư Dương nhớ lại, ngày ông bắt tay vào xây dựng Viện Đông Nam Á gặp muôn vàn khó khăn bởi lúc bấy giờ ở Việt Nam ngành Đông Nam Á chưa được đào tạo ở bậc đại học. Vì vậy mọi kinh nghiệm cho đến cơ sở vật chất lẫn con người hầu như chẳng có gì. Để làm giàu cho thư viện của Viện, sau giải phóng miền Nam (1975), ông cùng với mấy chuyên viên của Viện  vào Nam sưu tầm sách, quan hệ với Viện Hàn lâm Liên Xô, đặt vấn đề với Thư viện Quốc hội Mỹ, nơi lưu giữ vô vàn sách về Đông Nam Á để hai bên trao đổi, hợp tác. Sau khi Viện Đông Nam Á đi vào hoạt động ổn định, đến năm 1995, khi Việt Nam gia nhập ASEAN, nhận thấy đây là cơ hội để ngành phát triển và hội nhập, ông đề nghị Chính phủ cho thành lập Hội Đông Nam Á học. Hai năm sau, tức năm 1997, Hội chính thức ra đời. Hiện nay, ông đang thành lập dự án xây dựng Đại học Đông Nam Á đầu tiên tại Việt Nam để phục vụ cho mục đích đào tạo nguồn nhân lực hợp tác Việt Nam – ASEAN. Đối với nhiều thế hệ cán bộ giảng dạy và sinh viên trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Giáo sư Phạm Đức Dương không chỉ là một nhà khoa học uy tín mà còn làm một nhà giáo mẫu mực. Rất nhiều người tuy không học ông nhưng họ vẫn trìu mến và kính trọng gọi ông là thầy, bởi họ quý trọng nhân cách và trí tuệ của một người suốt cả cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp giáo dục bậc đại học của ông. Nay dẫu đã nghỉ hưu nhưng không vì thế mà ông ngừng công việc nghiên cứu khoa học và giảng dạy của mình. Đặc biệt, sau nhiều năm tích lũy, ông đã xây dựng được một thư viện tại nhà riêng với hơn 6.000 đầu sách, và khoảng 400 cuốn luận văn thạc sĩ và tiến sĩ thuộc các chuyên ngành khoa học xã hội cùng nhiều công trình khoa học thuộc loại quý hiếm khác. Gần 40 người được ông hướng dẫn thành công luận văn tiến sĩ, cùng hàng loạt luận văn cao học, khóa luận tốt nghiệp khác, trong đó có những học trò người Nhật, Hàn Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan..., nhiều người trong số ấy đã đến nghiên cứu tại thư viện này. GS Phạm Đức Dương cho biết việc ông thành lập thư viện riêng tại nhà vừa để bảo quản nguồn sách quý mà ông đã dày công sưu tập trong mấy chục năm, vừa làm nơi lui tới học tập cho những ai yêu khoa học, nhất là những học trò nghèo không có điều kiện mua sách. Chính vì vậy mà ông vẫn thường tâm sự: “Cuộc đời nhà khoa học, có gì để lại ngoài sách! Có gì ý nghĩa nhất ngoài sách!”. GS.TS Phạm Đức Dương dẫu ở vị trí hay cương vị nào vẫn là một nhà khoa học chân chính, một nhà giáo hết lòng với sự nghiệp giáo dục của quốc gia. Giáo sư - Tiến sĩ Phạm Đức Dương: (sinh ngày 21 tháng 10 năm 1930, quê làng Đông Thái - Tùng Ảnh - Đức Thọ - Hà Tĩnh). - Nguyên Viện trưởng Viện Đông Nam Á. - Nguyên Ủy viên Hội đồng học hàm Nhà nước thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học (1980-2000). - Chủ tịch TƯ Hội nghiên cứu khoa học Đông Nam Á – Việt Nam (SEARAV). - Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa Phương Đông – IOS thuộc SEARAV. - Viện trưởng Viện Phát triển Ngôn ngữ học – LANGINGS, thuộc Sở Khoa học Công nghệ Hà Nội. - Chủ tịch Hội đồng biên tập Tạp chí Đông Nam Á. - Thành viên UNESCO Việt Nam. Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Hoàng Quang Hà