“Hết chá” kể lại câu chuyện người được thầy mo chữa khỏi bệnh và nhận làm con nuôi, Tết đến phải về lễ. Thầy mo với vai trò là người kết nối giữa con người và thần linh lại dâng lễ này lên mời gọi Thầy của mình từ trên trời về chứng giám lòng thành của người con nuôi. Những bậc cao niên trong xã Đông Sang (Mộc Châu – Sơn La) kể rằng, “Hết Chá” là một lễ hội cổ truyền quan trọng trong đời sống văn hóa của người Thái. Khoảng giữa những năm 60 của thế kỷ 20, đất nước còn chiến tranh nên người dân Đông Sang không có điều kiện tổ chức lễ hội này. Ngày nay, khi đã có cuộc sống ấm no, nhiều thôn bản lại vui vầy cùng nhau khôi phục lại lễ hội “Hết Chá”. Dân bản sửa soạn dựng cây nêu để làm lễ. Theo truyền tích của người Thái, các vị thần linh và tổ tiên về sẽ trú ngụ trong cây nêu. Hoạt cảnh người dân chung sức bảo vệ bản làng. Các thầy mo làm lễ gọi các vị thần linh về chứng giám lòng thành của bà con dân bản. Lễ Hết Chá là dịp để bà con người Thái xã Đông Sang và người dân trong huyện Mộc Châu gặp gỡ, giao lưu trao đổi kinh nghiệm sản xuất và cùng múa xòe truyền thống. Thầy mo thổi sáo cho những điệu xòe mời gọi thần linh về chứng giám. Hoạt cảnh bắt cá trên đồng được pha những yếu tố hài hước gây cười làm cho người xem sảng khoải. Thông qua hoạt cảnh dân gian này, cha ông người Thái muốn nhắn nhủ con người nên siêng năng lao động. Chàng trai (do nữ đóng) đang tán tỉnh cô gái (do nam đóng) đang lao động trên đồng. Hoạt cảnh này muốn gửi thông điệp tới người xem là con người sẽ tìm được hạnh phúc của mình khi cần cù lao động. Hoạt cảnh cày ruộng trên đồng. Thông qua hành động của người cày và con trâu (do người đóng) muốn nhắn nhủ người Thái tôn trọng và quý mến con trâu – “đầu cơ nghiệp” đối với cư dân trồng lúa nước. Những người được chữa khỏi bệnh trong mường đến dâng rượu cảm ơn thầy mo và thần linh để được nhận làm con nuôi. Những hoạt cảnh trong lễ Hết Chá khiến người xem được những trận cười sảng khoái và bài học sâu sắc. Kết thúc hội, bà con lại tay trong tay múa điệu xòe đoàn kết. Khi làm lễ, bài cúng của ông kể lại về công việc lao động, những vất vả lo toan của con người. Câu chuyện bắt đầu từ những sinh hoạt đời thường của con người như đi khai hoang, cày cấy, hái lượm, từ tình yêu đôi lứa trong trắng đến sự dối lừa không thủy chung… Lễ hội “Hết Chá” mang tính tâm linh và nhân văn sâu sắc bởi những thông điệp về sự tôn trọng, biết ơn với những người đã cứu giúp mình, đạo lý tôn sư trọng đạo. Bên cạnh đó, lễ hội còn có những điệu xòe uyển chuyển, nhịp nhàng đôi lúc tung hứng nhộn nhịp, khỏe khoắn hòa cùng tiếng chiêng, trống rộn rã và âm thanh trầm bổng của đội nhạc “tắng bụ” (nhạc cụ gõ bằng tre) mời gọi… Những hoạt cảnh mô phỏng sinh hoạt đời thường của người dân với những tình tiết dí dỏm, vui nhộn mà rất chân thực bởi những “nghệ sĩ” nghiệp dư. Người xem từ khắp bản trên, xóm dưới vừa kính cẩn lắng nghe những lời kể chuyện của thầy mo, lúc lại cười lên rộn ràng với câu chuyện như Vực trâu đi cày vụ mới, Xúc cá, Tuần tra bảo vệ xóm làng… Tất cả đều gần gũi mà cũng rất sâu sắc, những thói hư tật xấu bị phơi bày, những nét đẹp, cái hay cái tốt trong cuộc sống được khích lệ. Người xem như cuốn hút vào mỗi vai diễn, mỗi tích trò. Ở đây, họ như tìm thấy được niềm vui, sự đồng cảm và cả điều hay, lẽ phải trong cuộc sống./. Thực hiện: Hữu Tuấn - Thông Thiện